Nguyễn Nộn (1160–1229)

Nguyễn Nộn (1160–1229) là một trong những thế lực cát cứ lớn vào cuối thời nhà Lý và đầu nhà Trần. Ông xuất thân ở vùng Phù Đổng (Gia Lâm, Hà Nội ngày nay), được sử sách mô tả là người có dung mạo đẹp, tính tình điềm tĩnh và khoan hòa.

Ban đầu, Nguyễn Nộn có thể là bộ tướng của Trần Tự Khánh, tham gia các cuộc chinh chiến trong bối cảnh đất nước rối ren. Tuy nhiên, quan hệ giữa hai bên không bền vững: có lúc ông bị bắt giam, rồi lại được trọng dụng và giao quân. Đến khoảng năm 1218–1220, lợi dụng việc triều đình suy yếu và đang bị họ Trần thao túng, Nguyễn Nộn nắm quân trong tay, không trở về triều mà tự lập thế lực riêng, kiểm soát vùng Bắc Giang.

Từ đây, cục diện đất nước hình thành ba thế lực lớn: Nguyễn Nộn ở phía bắc, Đoàn Thượng ở Hồng Châu phía đông và Trần Tự Khánh ở phía nam. Nguyễn Nộn nhiều lần giao tranh với cả triều đình lẫn họ Trần, có lúc được Lý Huệ Tông phong tước để lợi dụng chống lại họ Trần, nhưng cũng từng bị giáng chức khi cục diện thay đổi.

Sau khi Trần Tự Khánh qua đời (1223), quyền lực rơi vào tay Trần Thủ Độ. Dù nhà Trần đã thay ngôi nhà Lý (1225), Nguyễn Nộn vẫn giữ được thế lực mạnh ở Bắc Giang. Nhận thấy không thể dùng vũ lực để tiêu diệt ngay lập tức, Trần Thủ Độ đã dùng kế hoãn binh:

• Triều đình nhà Trần phong cho Nguyễn Nộn làm Hoài Đạo Vương.

• Gả công chúa Ngoạn Thiềm cho ông để làm dịu tình hình.

Thực chất, đây là một nước cờ gián điệp. Công chúa Ngoạn Thiềm được cài vào để theo dõi nhất cử nhất động của Nguyễn Nộn. Tuy nhiên, Nguyễn Nộn cũng rất cảnh giác, ông cho xây cung điện riêng cho công chúa nhưng luôn có người canh giữ nghiêm ngặt, khiến bà không thể truyền tin ra ngoài.

Năm 1228, ông đánh bại và giết Đoàn Thượng, thâu tóm toàn bộ lực lượng Hồng Châu, trở thành thế lực quân sự mạnh nhất ngoài triều đình. Thanh thế lúc này rất lớn, khiến Trần Thủ Độ phải dè chừng. Dù vậy, Nguyễn Nộn cũng nhận thức được thế lực nhà Trần đang lên mạnh, từng có ý định quy phục nhưng còn do dự.

Đầu năm 1229, ông lâm bệnh nặng và qua đời. Sau cái chết của ông, lực lượng nhanh chóng tan rã, toàn bộ đất nước được thống nhất dưới quyền nhà Trần.