NGUYÊN PHI Ỷ LAN

Nguyên Phi Ỷ Lan tên thật là Lê Thị Yến, (Tương truyền có tên là Lê Thị Khiết, hoặc Lê Thị Yến Loan), quê ở làng Thổ Lỗi (còn gọi là làng Sủi) thuộc phủ Thuận Thành, trấn Kinh Bắc, nay là thôn Thuận Quang, xã Dương Xá, huyện Gia Lâm (Hà Nội). Bà là một trong những phụ nữ tài giỏi nhất lịch sử phong kiến Việt Nam. Xuất thân là một cô gái thôn quê hái dâu, bà trở thành vợ vua Lý Thánh Tông và hai lần nhiếp chính trông coi việc nước.

Một lần vua Lý Thánh Tông hỏi Ỷ Lan về kế trị nước. Ỷ Lan tâu: Muốn nước giàu dân mạnh, điều hệ trọng là biết nghe lời can gián của đấng trung thần. Lời nói ngay nghe chướng tai nhưng có lợi cho việc làm. Thuốc đắng uống khó chịu nhưng chữa được bệnh. Điều hệ trọng thứ hai là phải xem quyền hành là một thứ đáng sợ. Quyền lực và danh vọng thường làm thay đổi con người. Tự mình tu đức để giáo hóa dân thì sâu hơn mệnh lệnh, dân bắt chước người trên thì nhanh hơn pháp luật. Nước muốn mạnh, Hoàng đế còn phải nhân từ với muôn dân. Phàm xoay cái thế thiên hạ ở nhân chứ không phải ở bạo. Hội đủ những điều ấy, nước Đại Việt sẽ vô địch. Ỷ Lan đã hai lần làm nhiếp chính: Năm Kỷ Dậu 1069, Lý Thánh Tông thân chinh cùng Lý Thường Kiệt mang quân đi đánh giặc phương Nam, trao quyền nhiếp chính cho Ỷ Lan.

Cũng năm ấy, nước Đại Việt không may bị lụt lớn, mùa màng thất bát, nhiều nơi sinh loạn. Nhưng nhờ có kế sách trị nước đúng đắn, quyết đoán táo bạo, loạn lạc đã được dẹp yên, dân đói được cứu sống. Cảm cái ơn ấy, cũng là cách suy tôn một tài năng, nhân dân gọi bà là Quan Âm, lập bàn thờ Ỷ Lan. Lý Thánh Tông đánh giặc lâu ngày không thắng, bèn trao quyền binh cho Lý Thường Kiệt, đem một cánh quân nhỏ quay về. Đến châu Cư Liên (Tiên Lữ, Hưng Yên) Lý Thánh Tông hay tin Ỷ Lan đã vững vàng đưa đất nước vượt qua khó khăn, giữ cảnh thái bình, thịnh trị. Vua bèn quay ra trận quyết đánh cho kỳ thắng mới về.

Năm Nhâm Tý (1072), vua Lý Thánh Tông đột ngột qua đời, Càn Đức mới 7 tuổi, lên ngôi vua là Lý Nhân Tông, Ỷ Lan được tôn là Hoàng thái phi, tôn mẹ đích họ Dương làm Hoàng thái hậu, buông rèm cùng nghe chính sự. Triều Lý rối ren. Hoàng hậu Thượng Dương dựa vào thế lực của Thái sư Lý Đạo Thành, đã gạt Ỷ Lan ra khỏi triều đình. Bốn tháng sau, có Lý Thường Kiệt giúp sức, Ỷ Lan trở lại nắm quyền nhiếp chính, đã thi hành những biện pháp yên dân, đưa thế nước Đại Việt trở lại thịnh cường. Năm Đinh Tị (1077), Tống triều phái đại binh sang xâm lược, mưu toan làm cỏ nước ta. Hoàng thái hậu Ỷ Lan bỏ qua hiềm khích cũ, điều Lý Đạo Thành từ Nghệ An về, trao chức Thái sư như cũ, để cùng mình điều khiển triều đình, huy động sức người sức của, làm nên chiến thắng hiển hách. Quân Tống thất bại, lủi thủi rút quân về nước.

Hoàng Thái hậu Ỷ Lan còn chăm lo mở mang dân trí, thi cử học hành, bà là người đầu tiên mở liền hai khoa thi “Minh kinh bác học” và “Nho học tam trường”. Năm 1073, theo đề nghị của Lý Thường Kiệt, bà đã cho các công thần 80 tuổi được chống gậy, ngồi ghế khi lâm triều. Bà ban hành nhiều chính sách tiến bộ như chuộc nô tỳ, tha cung nữ, giảm tô thuế, cấm giết trâu bò, đắp đê sông Như Nguyệt (năm 1077), sửa đê Đại La quanh Thăng Long (năm 1078), phát tiền cho nội phủ để chuộc những con gái nhà nghèo phải bán gả cho những người góa vợ (năm 1103)... Là người rất am hiểu và hâm mộ đạo Phật, Hoàng Thái hậu Ỷ Lan có công xây dựng hàng trăm ngôi chùa. Nhiều ngôi chùa tháp bề thế, bố cục đăng đối, kiến trúc phong phú được xây dựng trong thời gian này như: chùa Dạm (Quế Võ, Bắc Ninh dựng năm 1086), chùa một mái ở động Hoàng Xá (Quốc Oai, Hà Tây, dựng năm 1099), chùa Phật Tích (Tiên Du, Bắc Ninh, dựng năm 1100), chùa Báo Ân (Đông Sơn, Thanh Hóa, dựng năm 1100), tháp Chương Sơn (ý Yên, Nam Định dựng năm 1108), chùa Bà Tấm, còn gọi là Linh nhân từ phúc (Gia Lâm, Hà Nội dựng năm 1105)...