Nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình và ông ngoại Phan Châu Trinh

Bà Nguyễn Thị Bình (phải) và ông ngoại Phan Châu Trinh. Ảnh: chụp tư liệu từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Mẹ của bà Nguyễn Thị Bình là con gái thứ hai cụ Phan Châu Trinh tên Phan Thị Châu Lan.

Trong hồi ký “Gia đình, bạn bè và đất nước” của Nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình - bà dành nhiều dòng kể về ông ngoại - là nhà chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh.

Ảnh hưởng từ ông ngoại Phan Châu Trinh

Ngay từ chương đầu tiên viết về quê hương, bà Nguyễn Thị Bình đã viết về ông ngoại Phan Châu Trinh - tính cách, lòng yêu nước, niềm tin và con đường hoạt động riêng biệt của ông.

... “Cụ Phan cũng thường được coi là con người tiêu biểu cho tính chất chung của người xứ Quảng: cương trực, khí phách, không dễ bị khuất phục. Tật “hay cãi” của người Quảng chắc cũng có trong Cụ. Người Quảng cũng thường “tham việc công”, nghĩa là có trách nhiệm với đất nước, cộng đồng, sẵn sàng gánh vác và dấn thân. Con người đó cũng lại là con người rất nghĩa tình, và cởi mở, nhạy cảm với cái mới” - bà Bình viết.

Theo đó, bà Bình nhận định, bà được thừa hưởng tính cách từ ông ngoại nói riêng và người dân đất Quảng Nam nói chung.

Hồi ký “Gia đình, bạn bè và đất nước” kể lại thơ ấu, tuổi trẻ của nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình, bà lớn lên và được mẹ kể cho nghe rất nhiều câu chuyện về ông ngoại Phan Châu Trinh. Lòng yêu nước được hun đúc trong bà từ những câu truyện về ông ngoại từ khi còn rất nhỏ.

Bà Nguyễn Thị Bình tham gia hoạt động cách mạng từ kháng chiến chống Pháp. Gia đình bà chuyển về sống trong khu nhà thờ cụ Phan (cụ Phan Châu Trinh). Cuộc sống nơi đây để lại trong bà muôn vàn kỷ niệm. Để suốt hành trình sau này, khi ra Bắc làm việc, trải qua nhiều biến cố cuộc sống, mỗi lần được về Nam, đến thăm nhà thờ cụ Phan, bà Nguyễn Thị Bình luôn bày tỏ sự xúc động, nhớ thương những ký ức xưa cũ.

Tháng 4.1951, bà Nguyễn Thị Bình bị Pháp bắt khi đang phụ trách một tổ tình báo. Bà và đồng đội bị địch tra tấn dã man. Hồi ký trang 53 viết, “Lần đầu tiên bị tra đánh quá dã man, hết trấn nước lại quay điện... tôi chỉ muốn chết cho xong. Điều tôi lo nhất là phải khai báo, chỉ điểm bắt người khác. Tôi quyết định, điều gì địch nói về tôi, tôi nhận, nhưng một mực không khai gì khác, nên sau một thời gian chúng cũng không làm được gì”.

Nhà chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh là ông ngoại của Nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình. Ảnh: Chụp tư liệu từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Bà Nguyễn Thị Bình bị địch bắt giam, tra tấn trong gần 3 năm, sau đó khi chiến dịch Điện Biên Phủ đẩy Pháp vào thế khó, bà Bình được kết án 4 năm tù treo.

“Theo một vài người, sở dĩ tôi bị kết án nhẹ là nhờ có sự can thiệp của những người quen biết với ông ngoại tôi trong Hội Liên minh nhân quyền trước đây, khi Cụ hoạt động ở Pháp” - bà Bình viết trong hồi ký.