NGUYỄN PHÚC LAI – CHIẾC BOM BA CÀNG VÀ 60 NGÀY ĐÊM GIỮ THỦ ĐÔ

Có những hình ảnh chỉ cần nhìn một lần cũng đủ khiến người ta nhớ về một thời. Với những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở Hà Nội, bom ba càng là một trong những hình ảnh như thế. Và gắn với thứ vũ khí đặc biệt ấy là câu chuyện về Nguyễn Phúc Lai, một người lính mới 19 tuổi đã ôm bom lao vào xe tăng địch trong những ngày Hà Nội chiến đấu với tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”.

Nguyễn Phúc Lai sinh năm 1928, quê ở xã Chi Long, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam. Xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo, ông từng sống và làm việc tại Hà Nội. Tháng 4/1946, ông tình nguyện gia nhập Vệ Quốc đoàn. Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ ngày 19/12/1946, ông là Tiểu đội trưởng, Trung đội 1, Đại đội 2, Tiểu đoàn 56, trực tiếp chiến đấu trên địa bàn Hà Nội.

Khi ấy, Hà Nội bước vào những ngày chiến đấu vô cùng khốc liệt. Quân Pháp tìm cách mở rộng vùng kiểm soát trong thành phố, còn quân và dân Thủ đô quyết tâm giữ chân địch, tạo điều kiện để các cơ quan đầu não của Trung ương và Chính phủ rút ra căn cứ an toàn. Trong 60 ngày đêm, quân dân Hà Nội chiến đấu trên nhiều mặt trận, biến từng con phố, từng căn nhà, từng tuyến đường thành một vị trí chiến đấu.

Sáng 6/1/1947, quân Pháp mở cuộc tiến công về phía Giảng Võ – Ô Chợ Dừa với lực lượng lớn, có xe tăng, pháo binh và máy bay yểm trợ. Trước một lực lượng mạnh hơn rất nhiều, những người lính của Đại đội 2 vẫn bám giữ trận địa. Và chính trong trận đánh ấy, Nguyễn Phúc Lai đã thực hiện hành động khiến tên tuổi ông được nhắc lại trong lịch sử những ngày đầu kháng chiến ở Hà Nội.

Khi xe tăng địch tiến đến gần, Nguyễn Phúc Lai ôm bom ba càng từ dưới công sự lao thẳng vào chiếc xe tăng. Một tiếng nổ vang lên. Chiếc xe tăng bị đánh trúng và bốc cháy. Người tiểu đội trưởng 19 tuổi cũng hy sinh ngay trong trận đánh.

Tôi nghĩ điều khiến câu chuyện ấy còn được nhớ đến sau nhiều thập kỷ không chỉ nằm ở hành động cuối cùng của Nguyễn Phúc Lai. Điều đáng nói hơn là tuổi của ông khi ấy mới chỉ 19.

Mười chín tuổi.

Một độ tuổi mà ngày nay nhiều người vẫn đang ngồi trên giảng đường, bắt đầu làm quen với cuộc sống trưởng thành, nghĩ về nghề nghiệp và những dự định riêng. Nhưng với Nguyễn Phúc Lai và rất nhiều thanh niên Hà Nội năm ấy, tuổi trẻ lại gắn với một lựa chọn khác: đứng giữa thành phố đang chiến đấu và làm tất cả những gì có thể để bảo vệ nơi mình đang sống.

Sau khi Nguyễn Phúc Lai hy sinh, các chiến sĩ trong Đại đội 2 tiếp tục xung phong chiến đấu. Theo tư liệu của Báo Điện tử Chính phủ, hành động của người tiểu đội trưởng trẻ đã trở thành tấm gương để đồng đội tiếp tục chiến đấu, góp phần đẩy lùi cuộc tiến công của quân Pháp vào khu vực phía tây Hà Nội.

Nhìn lại những ngày ấy, tôi càng thấy “60 ngày đêm Hà Nội” không chỉ là câu chuyện của những người có tên trong sách lịch sử. Đó còn là câu chuyện của hàng nghìn người lính, tự vệ, công nhân, thanh niên và người dân Thủ đô đã cùng nhau biến thành phố thành một mặt trận. Có người chiến đấu bằng súng trường, có người dùng chai xăng, có người làm nhiệm vụ cứu thương, liên lạc, vận chuyển. Và có những người như Nguyễn Phúc Lai sử dụng bom ba càng để đánh xe tăng địch. Tạp chí Quốc phòng toàn dân cũng ghi nhận trong 60 ngày đêm chiến đấu, quân và dân Hà Nội đã chiến đấu gần 200 trận, góp phần giam chân quân Pháp trong thành phố lâu hơn dự kiến.

Điều đặc biệt của bom ba càng là nó đòi hỏi người sử dụng phải tiếp cận rất gần mục tiêu. Vì thế, hình ảnh người lính ôm bom lao vào xe tăng luôn gắn với sự nguy hiểm tột cùng. Nhưng tôi không muốn nhìn câu chuyện ấy chỉ như một hình ảnh hào hùng của chiến tranh. Tôi muốn nhìn nó từ một góc khác: đó là khoảnh khắc một người lính 19 tuổi đứng trước một tình thế mà gần như không có đường lui, và ông đã lựa chọn hoàn thành nhiệm vụ của mình.

Chiến tranh không chỉ được tạo nên bởi những trận đánh lớn trên bản đồ. Nó còn được tạo nên từ những quyết định diễn ra trong vài giây của những con người rất trẻ.

Nguyễn Phúc Lai là một trong số đó.

Năm 1997, Nhà nước truy tặng Nguyễn Phúc Lai danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên ông sau này được đặt cho một tuyến phố ở Hà Nội, như một cách để thành phố lưu giữ ký ức về người chiến sĩ đã hy sinh trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến.

Hôm nay, đi trên phố Nguyễn Phúc Lai giữa một Hà Nội đông đúc và bình yên, có lẽ không phải ai cũng biết câu chuyện phía sau cái tên ấy. Một con phố bình thường của thành phố hiện đại từng mang tên một chàng trai 19 tuổi, người đã nằm lại trong trận chiến tại Giảng Võ vào mùa đông năm 1947.

Thời gian đã thay đổi Hà Nội.

Những công sự năm xưa không còn.

Những trận địa đã trở thành phố phường.

Những chiếc xe tăng và bom ba càng chỉ còn trong ảnh tư liệu, hiện vật và những câu chuyện lịch sử.

Nhưng cái tên Nguyễn Phúc Lai vẫn còn trên một con phố.

Và mỗi lần cái tên ấy được đọc lên, người ta có thể nhớ rằng đằng sau một địa danh hôm nay đôi khi là cả một câu chuyện của ngày hôm qua.

Nguyễn Phúc Lai đã ra đi khi mới 19 tuổi. Ông không có một cuộc đời dài để kể lại những gì mình đã trải qua. Vì thế, những gì còn lại về ông được kể bằng những trang tư liệu, bằng tên một con phố và bằng câu chuyện về buổi sáng 6/1/1947 – khi một người lính trẻ ôm bom ba càng lao vào xe tăng giữa lòng Hà Nội.

Có những tuổi trẻ được nhớ bởi những năm tháng đã sống.

Có những tuổi trẻ được nhớ bởi những điều đã làm.

Và có những tuổi trẻ, dù ngắn ngủi, vẫn đủ để trở thành một phần của lịch sử.

Nguyễn Phúc Lai là một tuổi trẻ như thế.