Nguyễn Quang Bích

Mùa đông năm ấy, núi rừng Hưng Hóa phủ một màu xám lạnh. Trong căn nhà gỗ đơn sơ bên sườn núi, Nguyễn Quang Bích ngồi lặng trước ngọn đèn dầu leo lét. Trước mặt ông là chiếu chỉ của triều đình yêu cầu giải tán nghĩa quân, quy thuận người Pháp.

Ông gấp chiếu chỉ lại, thở dài. Không phải vì sợ, mà vì đau.

“Nước đã mất, làm quan để làm gì nữa…”

Sáng hôm sau, ông tập hợp các sĩ phu và nghĩa quân. Giọng ông trầm nhưng dứt khoát:

“Vua còn, nước còn. Dân còn, nước còn. Còn một hơi thở, ta còn chống giặc.”

Từ đó, giữa núi rừng Tây Bắc, ngọn cờ Cần Vương tung bay. Nguyễn Quang Bích đi khắp các bản làng, vận động dân chúng, liên kết các toán nghĩa quân. Ông không cầm gươm xông trận như những võ tướng, nhưng lời nói của ông là ngọn lửa, thắp lên ý chí trong lòng người.

Những năm tháng ấy vô cùng gian khổ. Lương thực cạn dần, nghĩa quân phải ăn củ rừng, ngủ trong hang đá. Quân Pháp liên tục càn quét. Có người khuyên ông rút sang đất khác để giữ mạng, ông chỉ lắc đầu:

“Ta đi rồi, ai giữ lòng dân?”

Một đêm mưa lớn, giữa tiếng suối gào và gió rừng rít lên từng hồi, Nguyễn Quang Bích ngã bệnh nặng. Biết mình khó qua, ông gọi các nghĩa sĩ đến bên, dặn dò:

“Thân ta có mất, nhưng chí phải còn. Núi rừng này sẽ còn sinh ra người giữ nước.”

Ông ra đi trong lặng lẽ, nhưng ngọn lửa ông nhóm lên không tắt. Sau này, dù phong trào Cần Vương dần tan rã, tinh thần bất khuất ấy vẫn lan truyền, trở thành nền móng cho các phong trào yêu nước về sau.

Người đời nhớ đến Nguyễn Quang Bích không chỉ là một vị lãnh tụ, mà là một nhà nho đã chọn đứng về phía nhân dân khi lịch sử gọi tên.