Nguyễn Sinh Sắc, Nhà nho yêu nước, người cha có ảnh hưởng sâu sắc đến Chủ tịch Hồ Chí Minh
guyễn Sinh Sắc sinh năm 1862 tại làng Kim Liên, xã Chung Cự, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo, cụ sớm chịu cảnh mồ côi cha mẹ. Nhờ được nhà Nho Hoàng Xuân Đường ở làng Hoàng Trù nhận nuôi, chăm sóc và tạo điều kiện học hành, Nguyễn Sinh Sắc có cơ hội theo đuổi con đường khoa cử. Từ một cậu bé nghèo, bằng nghị lực, sự thông minh và tinh thần hiếu học, cụ đã từng bước vượt qua hoàn cảnh, dùi mài kinh sử và trở thành một người có học vấn nổi tiếng trong vùng.
Năm 1894, Nguyễn Sinh Sắc đỗ Cử nhân. Sau đó, cụ vào Huế tiếp tục học tập và dự thi Hội. Năm 1901, tại khoa thi Hội Tân Sửu dưới triều Thành Thái, cụ đỗ Phó bảng với tên Nguyễn Sinh Huy. Việc một người xuất thân từ gia đình nghèo khó vươn lên đỗ đạt cao là một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời cụ. Tuy nhiên, điều đáng quý là dù đạt danh vị trong xã hội phong kiến, Nguyễn Sinh Sắc vẫn giữ lối sống giản dị, thanh bạch, không coi công danh là mục đích cuối cùng của cuộc đời. Sau khi đỗ Phó bảng, cụ được bổ nhiệm làm Thừa biện Bộ Lễ năm 1906. Đến năm 1909, cụ được bổ nhiệm làm Tri huyện Bình Khê, tỉnh Bình Định. Thời gian làm quan tuy không dài nhưng đã thể hiện rõ tư tưởng thương dân và khí chất cương trực của Nguyễn Sinh Sắc. Trong quá trình xử lý công việc, cụ chú trọng bảo vệ quyền lợi của những người dân nghèo, không dễ dàng khuất phục trước những thế lực có quyền thế. Chính sự cứng cỏi và thái độ không thỏa hiệp với những điều bất công đã khiến con đường quan trường của cụ sớm chấm dứt.
Nguyễn Sinh Sắc từng có quan niệm sâu sắc về chốn quan trường. Câu nói thường được nhắc đến của cụ: “Quan trường thị nô lệ trung chi nô lệ”, có thể hiểu là “Quan trường là nô lệ trong những người nô lệ”, thể hiện sự tỉnh táo của một nhà Nho trước những giới hạn và sự ràng buộc của chế độ phong kiến đương thời. Sau khi rời quan trường, cụ không lựa chọn cuộc sống hưởng thụ hay tìm kiếm danh lợi mà đi nhiều nơi, dạy học, làm thuốc và gắn bó với nhân dân.
Đặc biệt, Nguyễn Sinh Sắc không chỉ để lại dấu ấn qua cuộc đời mình mà còn có ảnh hưởng quan trọng đến quá trình hình thành nhân cách và tư tưởng của người con Nguyễn Sinh Cung – sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong gia đình, cụ rất coi trọng việc học nhưng không xem học vấn chỉ để đạt công danh. Cụ giáo dục các con phải biết lao động, sống có đạo lý, giữ lòng tự trọng và không chạy theo danh lợi. Khi gia đình trở về Kim Liên sau khi cụ đỗ Phó bảng, cụ từng căn dặn các con: “Đừng lấy phong cách nhà quan làm phong cách nhà mình.” Gia đình cụ vẫn giữ nếp sống thanh đạm, gần gũi với nhân dân dù cụ đã có học vị và từng làm quan.
Chính môi trường gia đình ấy đã góp phần hình thành ở Nguyễn Sinh Cung những phẩm chất đặc biệt từ thuở nhỏ. Người con trai sau này của cụ được chứng kiến cảnh sống của người dân, những bất công của xã hội và những trăn trở của một người cha có học vấn nhưng không tìm thấy con đường giải phóng dân tộc trong khuôn khổ quan trường phong kiến. Những trải nghiệm đó trở thành một phần quan trọng trong quá trình hình thành tư tưởng và nhân cách của Hồ Chí Minh.
Sau khi rời Bình Khê, Nguyễn Sinh Sắc tiếp tục cuộc sống lưu lạc qua nhiều địa phương ở Nam Kỳ. Cụ vừa dạy học, vừa bốc thuốc chữa bệnh cho nhân dân, đồng thời tiếp xúc với nhiều tầng lớp xã hội và những người có tinh thần yêu nước. Cuộc đời cụ từ đó gắn bó nhiều hơn với nhân dân lao động phương Nam. Theo các tư liệu về cuộc đời cụ, năm 1927, sau nhiều năm hoạt động và sinh sống ở các tỉnh Nam Bộ, cụ về ở hẳn tại làng Hòa An, Cao Lãnh. Tại đây, cụ được nhân dân yêu quý bởi tài năng, đức độ và lối sống gần gũi, nghĩa tình.
Ngày 26 tháng 10 năm 1929, Nguyễn Sinh Sắc qua đời tại làng Hòa An, Cao Lãnh. Nhân dân địa phương đã lo việc mai táng và gìn giữ phần mộ của cụ. Điều đó cho thấy tình cảm đặc biệt mà người dân dành cho một nhà Nho đã lựa chọn cuộc sống gần dân, giúp đỡ người nghèo và giữ gìn nhân cách trong một thời kỳ xã hội đầy biến động.
Ngày nay, Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc tại Cao Lãnh, Đồng Tháp là nơi tưởng niệm và giới thiệu về cuộc đời, nhân cách của cụ. Khu di tích được xây dựng từ năm 1977, sau đó tiếp tục được bảo tồn, tôn tạo và mở rộng, trở thành một địa chỉ văn hóa, lịch sử quan trọng.
Cuộc đời Nguyễn Sinh Sắc có thể được nhìn nhận như hình ảnh tiêu biểu của một lớp nhà Nho Việt Nam đầu thế kỷ XX: có học vấn nhưng không chạy theo danh lợi; từng làm quan nhưng không để quyền lực làm thay đổi nhân cách; rời quan trường để sống gần dân, dạy học, làm thuốc và giúp đỡ những người nghèo khó. Quan trọng hơn, cụ đã để lại cho các con, đặc biệt là Nguyễn Sinh Cung, một nền tảng đạo đức và nhân cách sâu sắc: coi trọng việc học, đề cao lao động, sống thanh bạch, thương dân và không khuất phục trước bất công.
Nếu Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước, thì phía sau hành trình ấy có một phần ảnh hưởng không thể phủ nhận từ gia đình, quê hương và đặc biệt là người cha Nguyễn Sinh Sắc. Cuộc đời cụ vì thế không chỉ có ý nghĩa đối với lịch sử một gia đình mà còn là một phần của dòng chảy lịch sử, văn hóa và tinh thần yêu nước Việt Nam. Hình ảnh một cụ Phó bảng thanh bạch, thương dân, trọng nghĩa, trọng đạo vẫn còn được lưu giữ như một tấm gương về nhân cách và khí tiết của người trí thức Việt Nam trong buổi giao thời.
