Nguyễn Sơn (1908–1956) – “Lưỡng quốc tướng quân” và người đặt nền móng cho Trường Lục quân Quảng Ngãi

Cậu học trò Vũ Nguyên Bác và con đường đến với cách mạng

Nguyễn Sơn sinh ngày 1/10/1908, quê ở làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm, Hà Nội.

Tên khai sinh của ông là Vũ Nguyên Bác.

Tuổi trẻ của ông diễn ra trong những năm đất nước vẫn còn nằm dưới ách cai trị của thực dân Pháp.

Ông sớm tiếp xúc với những tư tưởng yêu nước và cách mạng.

Năm 1925, khi còn rất trẻ, ông được đưa sang Quảng Châu, Trung Quốc, nơi Nguyễn Ái Quốc đang tổ chức các lớp huấn luyện chính trị cho thanh niên Việt Nam. Tại đây, con đường cách mạng của Vũ Nguyên Bác thực sự bước sang một trang mới.

Nhưng điều đặc biệt là ông không chỉ hoạt động trong phong trào cách mạng Việt Nam.

Ông bước vào một cuộc cách mạng khác đang diễn ra tại Trung Quốc.

Và từ đó, cái tên Hồng Thủy bắt đầu xuất hiện.

Một người Việt Nam trở thành chiến sĩ của Hồng quân Trung Quốc

Nguyễn Sơn sang Trung Quốc vào thời kỳ đất nước này đang trải qua những biến động dữ dội.

Ông tham gia lực lượng cách mạng Trung Quốc và từng bước trưởng thành trong môi trường quân sự.

Từ một cán bộ trẻ, ông trở thành cán bộ chính trị rồi đảm nhiệm các chức vụ chỉ huy.

Theo Báo Quân đội nhân dân, từ năm 1927 đến 1945, Nguyễn Sơn hoạt động trong cách mạng Trung Quốc và từng giữ các chức vụ từ cấp đại đội, tiểu đoàn, trung đoàn đến Chủ nhiệm Chính trị Sư đoàn 34 của Hồng quân khi mới khoảng 24 tuổi.

Một chàng trai Việt Nam giữa một đội quân cách mạng Trung Quốc.

Ông học cách tổ chức lực lượng.

Học chiến thuật.

Học công tác chính trị.

Học cách huấn luyện bộ đội.

Nhưng quan trọng hơn, ông học được cách biến một lực lượng cách mạng còn non trẻ thành một đội quân có tổ chức.

Những năm tháng Vạn lý Trường chinh

Trong cuộc đời Nguyễn Sơn, có một dấu ấn mà nhiều tài liệu nhắc tới:

Vạn lý Trường chinh.

Ông đã cùng Hồng quân Trung Quốc trải qua những cuộc hành quân vô cùng gian khổ.

Hàng nghìn cây số.

Núi cao.

Sông sâu.

Khí hậu khắc nghiệt.

Thiếu lương thực.

Thiếu thuốc men.

Quân đội luôn phải đối mặt với nguy cơ bị truy kích và bao vây.

Nhưng chính những năm tháng ấy đã tôi luyện Nguyễn Sơn thành một cán bộ quân sự có kinh nghiệm thực tiễn rất phong phú.

Báo Quân đội nhân dân ghi nhận ông đã ba lần vượt núi tuyết và thảo nguyên trong Vạn lý Trường chinh.

Đó không chỉ là một cuộc hành quân.

Đó là một trường học khổng lồ.

Ở đó, Nguyễn Sơn học cách chỉ huy con người trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.

Và sau này, những kinh nghiệm ấy theo ông trở về Việt Nam.

Một vị tướng nhưng cũng là một người rất say mê giáo dục

Điều đáng chú ý ở Nguyễn Sơn là ông không chỉ giỏi chỉ huy chiến đấu.

Ông đặc biệt coi trọng đào tạo cán bộ.

Tại Trung Quốc, ông từng làm công tác giáo dục quân sự, giảng dạy và xây dựng các cơ sở huấn luyện.

Các tư liệu của Báo Quân đội nhân dân cho biết ông có năng lực giảng bài, nói chuyện sinh động, lý luận rõ ràng và có sức thu hút học viên. Nhiều học viên được ông đào tạo sau này trở thành cán bộ quan trọng trong Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.

Điều đó giải thích vì sao khi trở về Việt Nam, một trong những việc ông quan tâm rất sớm là:

đào tạo cán bộ quân sự.

Bởi ông hiểu một điều rất đơn giản:

Muốn có một quân đội mạnh, không thể chỉ có lòng dũng cảm.

Cần phải có những người biết tổ chức.

Biết chỉ huy.

Biết huấn luyện.

Biết phối hợp.

Và biết đưa những bài học từ chiến trường vào thực tế.

Trở về Việt Nam giữa lúc cuộc kháng chiến bắt đầu

Cuối năm 1945, Nguyễn Sơn trở về Việt Nam.

Đất nước vừa giành được độc lập chưa lâu thì thực dân Pháp quay trở lại.

Nam Bộ đã bước vào kháng chiến.

Tình hình miền Trung cũng ngày càng căng thẳng.

Nguyễn Sơn được giao nhiệm vụ làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến miền Nam Việt Nam, trực tiếp tham gia tổ chức kháng chiến ở khu vực phía Nam.

Quảng Ngãi lúc ấy trở thành một trong những địa bàn quan trọng của phong trào kháng chiến ở miền Trung.

Và chính tại nơi này, một dấu ấn lớn trong cuộc đời Nguyễn Sơn đã được hình thành.

Quảng Ngãi năm 1946 – một ngôi trường đặc biệt ra đời

Hãy thử hình dung Quảng Ngãi vào năm 1946.

Đất nước vừa giành độc lập.

Chính quyền cách mạng còn rất non trẻ.

Cuộc kháng chiến chống Pháp đang diễn ra.

Quân đội còn thiếu cán bộ được đào tạo bài bản.

Nhiều đơn vị chiến đấu trưởng thành từ phong trào địa phương, từ những người dân cầm súng.

Họ có lòng yêu nước.

Có kinh nghiệm chiến đấu.

Nhưng không phải ai cũng được đào tạo về tổ chức quân sự.

Nguyễn Sơn nhìn thấy vấn đề ấy.

Và ông đưa ra một quyết định quan trọng:

thành lập một trường đào tạo cán bộ quân sự tại Quảng Ngãi.

Tháng 6/1946, Trường Lục quân Trung học Quảng Ngãi được thành lập.

Tài liệu của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi ghi nhận trường khai giảng ngày 1/6/1946, đặt tại khu vực thị xã Quảng Ngãi, với khoảng 500 học viên, nhằm đào tạo và bổ túc cán bộ cấp tiểu đội, trung đội. Nguyễn Sơn là Hiệu trưởng.

Đây là một quyết định rất quan trọng.

Bởi trong lúc đất nước đang cần người chiến đấu, Nguyễn Sơn nghĩ xa hơn một trận đánh.

Ông nghĩ đến:

làm thế nào để có một đội ngũ cán bộ đủ sức chỉ huy cuộc chiến lâu dài.

Ngôi trường giữa thời chiến

Trường không có những điều kiện như các trường quân sự sau này.

Không có doanh trại hiện đại.

Không có thao trường đầy đủ.

Không có hệ thống giáo trình hoàn chỉnh.

Mọi thứ đều thiếu.

Nhưng có một thứ không thiếu:

ý chí đào tạo một thế hệ cán bộ quân sự mới.

Học viên đến từ nhiều chiến trường.

Họ là những thanh niên đã tham gia kháng chiến.

Có người từng chiến đấu.

Có người mới được tuyển vào lực lượng vũ trang.

Họ cùng học những kiến thức cơ bản về quân sự.

Cách tổ chức đơn vị.

Cách chỉ huy.

Cách huấn luyện.

Công tác chính trị.

Kỷ luật.

Và những kinh nghiệm thực tiễn từ chiến trường.

Theo tư liệu giới thiệu di tích của Quảng Ngãi, trường tồn tại khoảng 6 tháng, từ tháng 6 đến tháng 11/1946, đào tạo 468 học viên. Hơn 100 học viên sau khi tốt nghiệp được bổ sung cho chiến trường phía Bắc, số còn lại phục vụ từ Khu 5 đến Nam Bộ.

Chỉ vài tháng.

Nhưng những con người bước ra từ ngôi trường ấy đã tỏa đi nhiều chiến trường.

Nguyễn Sơn đứng trên bục giảng

Có lẽ hình ảnh đặc biệt nhất về Nguyễn Sơn ở Quảng Ngãi không phải là hình ảnh một vị tướng đứng trước bản đồ tác chiến.

Mà là hình ảnh ông đứng trước học viên để giảng bài.

Những người từng học tại trường kể lại rằng Nguyễn Sơn không chỉ dạy chiến thuật.

Ông còn nói chuyện về tình hình đất nước.

Về cách nhìn chiến tranh.

Về trách nhiệm của người cán bộ.

Về kỷ luật.

Về mối quan hệ giữa quân đội và nhân dân.

Một tài liệu lịch sử địa phương của Quảng Ngãi ghi nhận ông còn tổ chức nhiều buổi nói chuyện với các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thanh niên và giới văn hóa, văn nghệ.

Điều ấy cho thấy Nguyễn Sơn nhìn công tác quân sự không chỉ nằm trong doanh trại.

Quân đội phải gắn với nhân dân.

Cán bộ quân sự phải hiểu nhân dân.

Và người chỉ huy phải biết truyền cảm hứng cho những người dưới quyền.

Những người lính Nhật trở thành thầy giáo ở Quảng Ngãi

Đây là một chi tiết rất thú vị trong câu chuyện về Trường Lục quân Quảng Ngãi.

Sau khi Nhật đầu hàng Đồng minh năm 1945, một số cựu quân nhân Nhật ở Việt Nam đã lựa chọn ở lại và tham gia lực lượng Việt Minh.

Nguyễn Sơn tận dụng chính những người có kinh nghiệm quân sự ấy để phục vụ công tác huấn luyện.

Một số cựu sĩ quan Nhật được đưa về Trường Lục quân Quảng Ngãi làm giáo viên quân sự.

Đó là một lựa chọn rất thực tế.

Họ từng được đào tạo trong quân đội Nhật.

Có kinh nghiệm chiến thuật.

Biết huấn luyện bộ binh.

Và trong hoàn cảnh Việt Nam lúc ấy, những kiến thức ấy vô cùng quý giá.

Những người từng là quân nhân của một đạo quân vừa bại trận nay lại đứng trên bục giảng, huấn luyện những người lính Việt Nam đang chuẩn bị chiến đấu chống thực dân Pháp.

Lịch sử đôi khi tạo ra những mối gặp gỡ rất bất ngờ.

Từ Quảng Ngãi ra Liên khu 4

Sau thời gian công tác ở Quảng Ngãi, Nguyễn Sơn tiếp tục đảm nhận những trọng trách khác.

Năm 1947, ông được giao nhiệm vụ ở Liên khu 4, giữ cương vị Khu trưởng, sau đó là Tư lệnh kiêm Chính ủy Liên khu 4.

Địa bàn Liên khu 4 rộng lớn.

Từ Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh đến Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên.

Đây là một vùng chiến lược.

Địa hình phức tạp.

Chiến tranh diễn ra trên nhiều hướng.

Nguyễn Sơn phải tổ chức lực lượng, xây dựng căn cứ, phát triển dân quân du kích và củng cố bộ đội chủ lực.

Những kinh nghiệm từng có ở Trung Quốc và những năm đầu kháng chiến ở miền Nam Trung Bộ được ông vận dụng vào thực tế mới.

Năm 1948 – người Việt Nam trở thành Thiếu tướng

Ngày 20/1/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh phong quân hàm cấp tướng cho những cán bộ cao cấp đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Nguyễn Sơn được phong Thiếu tướng.

Ông trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Nhưng lúc ấy, ông không phải là người thích những nghi lễ long trọng.

Cuộc chiến vẫn còn tiếp diễn.

Quân đội vẫn còn thiếu thốn.

Nhiệm vụ vẫn còn rất nặng nề.

Với ông, quân hàm không phải điểm kết thúc.

Nó chỉ đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn.

Một vị tướng vẫn nhớ chuyện đào tạo cán bộ

Trong nhiều câu chuyện về Nguyễn Sơn, hình ảnh của ông luôn gắn với việc xây dựng con người.

Ông quan tâm đến cán bộ.

Quan tâm đến huấn luyện.

Quan tâm đến kỷ luật.

Và đặc biệt chú trọng việc đưa kiến thức quân sự đến những người trực tiếp chiến đấu.

Đó là lý do ông từng tham gia xây dựng các trường quân sự và cơ sở đào tạo trong những năm kháng chiến.

Ông hiểu rằng chiến tranh có thể kéo dài.

Một thế hệ cán bộ không thể mãi dựa vào kinh nghiệm của vài người.

Phải đào tạo lớp sau.

Rồi lớp sau nữa.

Đó chính là cách một quân đội trưởng thành.

Trở lại Trung Quốc với một nhiệm vụ mới

Cuối năm 1949, Nguyễn Sơn rời Liên khu 4.

Năm 1950, ông trở lại Trung Quốc công tác.

Lúc này nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vừa được thành lập.

Nguyễn Sơn được giao công tác trong hệ thống huấn luyện của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc, giữ chức Phó Cục trưởng Cục Điều lệnh thuộc Tổng Giám bộ Huấn luyện.

Ông lại trở về với môi trường mà mình từng gắn bó từ thời trẻ.

Nhưng lần này, ông trở lại với tư cách một vị tướng Việt Nam.

Một người từng chiến đấu trong Hồng quân Trung Quốc.

Sau đó trở về Việt Nam.

Trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Rồi lại trở lại Trung Quốc để tiếp tục công tác.

Cuộc đời ông thực sự là một chiếc cầu nối đặc biệt giữa hai đất nước.

Năm 1955 – “Lưỡng quốc tướng quân”

Ngày 27/9/1955, Nhà nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa phong quân hàm Thiếu tướng cho Nguyễn Sơn.

Ông trở thành người nước ngoài duy nhất được phong quân hàm Thiếu tướng trong biên chế Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.

Từ đó, danh hiệu “Lưỡng quốc tướng quân” gắn với tên tuổi ông.

Nhưng danh hiệu ấy không đơn thuần nói về hai quân hàm.

Nó phản ánh một cuộc đời đặc biệt:

Một người Việt Nam đã chiến đấu và cống hiến cho cách mạng Trung Quốc.

Sau đó trở về quê hương chiến đấu cho cách mạng Việt Nam.

Rồi lại trở lại Trung Quốc làm công tác xây dựng quân đội.

Hai đất nước.

Hai quân đội.

Hai chặng đường.

Nhưng đối với Nguyễn Sơn, đó là một hành trình cách mạng liên tục.

Những năm cuối đời

Những năm tháng chiến đấu và công tác lâu dài khiến sức khỏe Nguyễn Sơn suy giảm.

Năm 1956, ông bị bệnh nặng.

Ông xin trở về Việt Nam.

Sau khi trở về quê hương, ông qua đời ngày 21/10/1956, khi mới 48 tuổi.

Một cuộc đời kết thúc khá sớm.

48 năm.

Nhưng nếu nhìn vào những gì ông đã trải qua, đó là một cuộc đời có cường độ đặc biệt.

Từ Hà Nội đến Quảng Châu.

Từ Hồng quân Trung Quốc đến Vạn lý Trường chinh.

Từ những chiến trường Trung Quốc về Nam Bộ.

Từ Quảng Ngãi đến Liên khu 4.

Từ một vị tướng Việt Nam trở lại Trung Quốc.

Và cuối cùng trở về Hà Nội.

Người thầy của những người chỉ huy

Điều đáng nhớ nhất về Nguyễn Sơn có lẽ không chỉ là hai lần được phong quân hàm Thiếu tướng.

Cũng không chỉ là danh hiệu “Lưỡng quốc tướng quân”.

Mà là dấu ấn ông để lại trong công tác đào tạo cán bộ quân sự.

Ở Quảng Ngãi, ông đặt nền móng cho một trường đào tạo cán bộ quân sự ngay trong những năm đầu kháng chiến.

Hàng trăm học viên được đào tạo.

Sau đó họ tỏa đi các chiến trường.

Một số lên phía Bắc.

Một số vào Khu 5.

Một số tiếp tục chiến đấu ở Nam Bộ.

Có thể nói:

Nguyễn Sơn không chỉ trực tiếp chỉ huy một số chiến trường. Ông còn góp phần tạo ra những người sẽ tiếp tục chỉ huy các chiến trường ấy.

Và đó là một đóng góp đôi khi ít được nhìn thấy hơn những chiến công trên chiến trường.

Một trận đánh có thể kết thúc sau vài ngày.

Nhưng một người cán bộ được đào tạo tốt có thể tiếp tục đóng góp trong hàng chục năm.

Có những vị tướng được nhớ đến bởi một trận đánh.

Có người được nhớ đến bởi một chiến dịch.

Nhưng Nguyễn Sơn được nhớ đến bởi cả một hành trình xây dựng con người và xây dựng quân đội.

Ông đã đi qua những năm tháng dữ dội của cách mạng Trung Quốc.

Đã vượt qua những chặng đường khắc nghiệt của Vạn lý Trường chinh.

Đã trở về Việt Nam khi đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp.

Đã đứng giữa Quảng Ngãi năm 1946 để mở một ngôi trường quân sự.

Đã trực tiếp giảng dạy, huấn luyện những người lính.

Đã đi qua Liên khu 4.

Đã trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Rồi lại trở về Trung Quốc.

Và cuối cùng, ông được cả hai đất nước ghi nhận bằng quân hàm Thiếu tướng.

Nguyễn Sơn (1908–1956) – “Lưỡng quốc tướng quân”.

Nhưng nếu phải tìm một hình ảnh gần gũi hơn để nhớ về ông, có lẽ đó là hình ảnh một người thầy quân sự đứng giữa Quảng Ngãi năm 1946, trước những học viên còn rất trẻ, truyền lại cho họ những kiến thức mà ông đã tích lũy từ những năm tháng chiến đấu ở Trung Quốc.

Có thể chính Nguyễn Sơn cũng không biết những học viên ấy sau này sẽ đi đến đâu.

Nhưng ông hiểu một điều:

Muốn giữ được đất nước, phải có người chiến đấu.
Muốn chiến đấu lâu dài, phải có người chỉ huy.
Và muốn có người chỉ huy giỏi, phải bắt đầu từ việc đào tạo con người.

Một ngôi trường chỉ tồn tại khoảng nửa năm.

Nhưng những con người bước ra từ đó đã mang theo bài học của người thầy đến nhiều chiến trường.

Và vì thế, giữa rất nhiều dấu ấn của Nguyễn Sơn, Trường Lục quân Quảng Ngãi năm 1946 vẫn là một chương rất đẹp trong cuộc đời “Lưỡng quốc tướng quân” – một chương gắn tên ông với đất Quảng Ngãi và với những ngày đầu xây dựng nền móng cho Quân đội nhân dân Việt Nam.