Nguyễn Thái Học - dấu ấn một thời hào hùng
Đầu thế kỷ XX, khi đất nước chìm trong ách đô hộ của thực dân Pháp, lòng yêu nước không chỉ còn là nỗi đau âm ỉ của những bậc sĩ phu mà đã trở thành ngọn lửa bùng cháy trong lớp thanh niên trí thức mới. Được tiếp xúc với tư tưởng tiến bộ từ phương Đông lẫn phương Tây, họ không cam chịu kiếp sống nô lệ và sẵn sàng đem tuổi xuân, thậm chí cả sinh mạng để đổi lấy độc lập cho dân tộc. Trong thế hệ ấy, Nguyễn Thái Học sinh ngày 30 tháng 12 năm 1902 tại làng Thổ Tang, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên (nay thuộc tỉnh Phú Thọ). Ông lớn lên trong một gia đình nông dân nghèo, tận mắt thấy cảnh người dân bị thực dân Pháp và bọn cường hào bóc lột. Từ nhỏ ông đã chăm học, thông minh, sau đó ra Hà Nội học tại Trường Sư phạm rồi Trường Cao đẳng Thương mại.
Thời ấy, tiếng vang của phong trào Đông Du, những tư tưởng của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, cùng học thuyết Tam dân của Tôn Trung Sơn đã thấm sâu vào lớp thanh niên trí thức. Nguyễn Thái Học cũng vậy. Đám tang Phan Châu Trinh năm 1926 càng thôi thúc ông dấn thân vào con đường đấu tranh giành độc lập. Năm 1927, Nguyễn Thái Học cùng các bạn đồng chí như Phạm Tuấn Tài, Phạm Tuấn Lâm, Nguyễn Khắc Nhu lập ra Nam Đồng thư xã ở Hà Nội. Đây là nhà xuất bản dùng để truyền bá tư tưởng yêu nước và tập hợp lực lượng. Ngày 25 tháng 12 năm 1927, từ nhóm này, Việt Nam Quốc dân đảng chính thức ra đời, Nguyễn Thái Học giữ chức Chủ tịch. Mục tiêu của đảng là đánh đuổi thực dân Pháp, giành độc lập dân tộc, thiết lập chế độ cộng hòa.
Đảng phát triển khá nhanh, kết nạp nhiều học sinh, viên chức, binh lính người Việt trong quân đội Pháp, chủ yếu ở Bắc Kỳ. Nhưng tổ chức còn non trẻ, thiếu đường lối rõ ràng, lỏng lẻo về kỷ luật và thiếu cơ sở quần chúng vững chắc.
Ngày 9 tháng 2 năm 1929, Hervé Bazin, tên trùm mộ phu của Pháp, bị ám sát ở Hà Nội. Thực dân Pháp lấy cớ này để khủng bố dữ dội, bắt hàng loạt đảng viên. Tổ chức của Quốc dân đảng bị tổn thất nặng nề, đứng trước nguy cơ tan rã. Trong tình thế ấy, Nguyễn Thái Học và Ban lãnh đạo quyết định phát động khởi nghĩa vũ trang, coi đó là cơ hội cuối cùng, vì nếu không làm thì tổ chức cũng bị tiêu diệt. Câu nói được lưu truyền của ông là: "Không thành công thì cũng thành nhân”.
Khởi nghĩa Yên Bái (tháng 2 năm 1930)
Đêm 9 rạng sáng ngày 10 tháng 2 năm 1930, cuộc khởi nghĩa nổ ra. Nghĩa quân đánh chiếm trại lính ở Yên Bái, đồng thời nổi dậy ở Phú Thọ, Hưng Hóa, Lâm Thao, Sơn Tây, Hải Dương, Kiến An, Vĩnh Bảo, Thái Bình... Tuy nhiên, kế hoạch bị lộ, lực lượng phân tán, thiếu phối hợp, vũ khí thô sơ, nên chỉ trong thời gian ngắn thực dân Pháp đã đàn áp được cuộc khởi nghĩa.
Sau thất bại, Nguyễn Thái Học chạy trốn nhưng bị bắt vào ngày 20 tháng 2 năm 1930. Trước đó ít ngày, người bạn đời của ông là Nguyễn Thị Giang, một nữ chiến sĩ có vai trò quan trọng trong đảng, đã tự vẫn để khỏi rơi vào tay giặc. Vào 17 tháng 6 năm 1930 Thực dân Pháp lập tòa án binh xử các lãnh tụ. Nguyễn Thái Học cùng Phó Đức Chính và 11 đồng chí khác bị xử tử bằng máy chém tại Yên Bái. Ông hy sinh khi mới 27 tuổi. Theo lời kể, các chiến sĩ đều bình thản, hô vang "Việt Nam vạn tuế" trước lúc lâm chung.
Khởi nghĩa Yên Bái thất bại, nhưng tiếng vang của nó rất lớn. Nó chứng tỏ tinh thần yêu nước bất khuất của thanh niên Việt Nam, đồng thời cho thấy giới hạn của con đường cách mạng dân tộc tư sản, thiếu tổ chức chặt chẽ, thiếu chỗ dựa vào quần chúng công nông. Sau sự kiện này, vai trò lãnh đạo phong trào giải phóng dân tộc dần chuyển sang Đảng Cộng sản Việt Nam, vừa ra đời tháng 2 năm 1930.
Dù vậy, Nguyễn Thái Học vẫn được nhân dân ta kính trọng như một tấm gương yêu nước, hy sinh vì độc lập dân tộc. Tên ông được đặt cho nhiều con đường, ngôi trường ở khắp cả nước, và tinh thần "thành nhân" của ông vẫn là bài học về lòng dũng cảm, khí phách của tuổi trẻ Việt Nam cũng là một bài học đắt giá về sự bất tuqr trong tinh thần yêu nước.
