Nguyễn Thần Hiến – Người hiến trọn đời mình cho ánh sáng Duy Tân
Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, khi đất nước còn chìm trong bóng tối nô lệ, có những con người lặng lẽ bước ra khỏi đời sống an nhàn để chọn con đường nguy hiểm nhất: con đường cứu nước. Nguyễn Thần Hiến là một người như thế.
Sinh năm 1856, gốc Quảng Trị, dòng dõi quan lại đời Gia Long, ông có thể chọn cho mình một cuộc đời bình ổn. Nhưng lịch sử không cho phép những tâm hồn lớn đứng ngoài. Với các bút danh Phác Đình, Chương Chu, Hoàng Xương, và cái tên quen thuộc “Hội đồng Hiến”, ông sớm trở thành một trí thức yêu nước, đau đáu trước vận mệnh dân tộc.
Tháng Giêng năm 1904, tại Sa Đéc, cuộc gặp giữa Nguyễn Thần Hiến và Phan Bội Châu đã mở ra một ngã rẽ không thể quay đầu. Khi Duy Tân hội ra đời, ông trở thành một yếu nhân ở Nam Kỳ. Không chỉ góp trí, ông còn hiến cả tài sản riêng: hai vạn đồng – một gia sản lớn lúc bấy giờ – để gây quỹ cho phong trào Đông Du. Từ hành động ấy, phong trào quyên góp lan rộng khắp Nam Kỳ, hun đúc tinh thần cứu nước trong lòng nhân dân.
Năm 1908, Nguyễn Thần Hiến tiễn con trai duy nhất – Nguyễn Như Bích – lên đường sang Nhật học tập. Chuyến tiễn con ấy cũng là chuyến tiễn biệt bình yên cuối cùng của đời ông. Mật thám Pháp đã theo dõi từ lâu, lệnh truy nã siết chặt. Ông buộc phải rời quê hương, cùng đồng chí băng rừng, vượt biển, sang Cao Miên, Xiêm La, rồi Trung Quốc, Nhật Bản – sống đời lưu vong nhưng chưa từng rời bỏ lý tưởng.
Năm 1912, khi Việt Nam Quang Phục hội ra đời, Nguyễn Thần Hiến được giao trọng trách Tổng ủy viên Sự vụ trong Chính phủ lâm thời, đại diện Nam Kỳ ở Bộ Bình nghị. Ở bất cứ cương vị nào, ông cũng chỉ có một mục tiêu: độc lập cho Tổ quốc, tự do cho đồng bào.
Để có vũ khí đánh Pháp, ông cùng đồng chí bí mật chế tạo tạc đạn tại Hồng Kông. Nhưng bi kịch ập đến: một tai nạn nổ bom khiến ông bị bắt ngày 5/6/1913. Bị giải về Hỏa Lò, Hà Nội, người chiến sĩ già 58 tuổi phải chịu những đòn tra tấn man rợ. Thân thể suy kiệt, liệt nửa người, thổ huyết, ông vẫn chọn tuyệt thực để phản kháng đến hơi thở cuối cùng.
Ngày mồng Một Tết Giáp Dần 1914, giữa thời khắc thiêng liêng của đoàn viên, Nguyễn Thần Hiến trút hơi thở sau cùng trong ngục tối. Kẻ thù tàn bạo đến mức không cho ông một nấm mồ, đưa thi thể ông cho trường thuốc giải phẫu. Nhưng chính lòng yêu nước đã giữ lại phẩm giá cho người anh hùng: những sinh viên Nam Kỳ nhận ra ông, bảo vệ thi hài, để rồi gia đình đưa ông về yên nghỉ.
Mộ phần ông nay không còn dấu tích, nhưng tên tuổi Nguyễn Thần Hiến vẫn ở lại với lịch sử – như một con người đã hiến trọn đời mình cho hai chữ Duy Tân, sống không thẹn, chết không khuất.
