Nguyễn Thị Ba – Người nữ giao liên bí số B3, 35 năm hoạt động trong lòng địch

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ – Nam Bộ, đặc biệt mạng lưới tình báo Sài Gòn – Gia Định giai đoạn 1959–1975.
1. Cô gái Hựu Thạnh bước vào con đường cách mạng

Nguyễn Thị Ba sinh tháng 2 năm 1917, là con út trong một gia đình có 11 người con ở xã Hựu Thạnh, huyện Đức Hòa, tỉnh Tân An, nay thuộc Long An.

Gia đình bà có truyền thống yêu nước. Hai người anh sớm tham gia phong trào cách mạng và chính họ đã đưa cô em gái Nguyễn Thị Ba bước vào con đường hoạt động.

Năm 1935, khi vừa 18 tuổi, bà tham gia một tổ chức bí mật, làm nhiệm vụ canh gác, bảo vệ các cuộc hội họp, mít tinh và phát hiện địch để báo động.

Một cô gái nông dân khi ấy có lẽ chưa thể hình dung rằng cuộc đời mình sẽ gắn với những nhiệm vụ bí mật kéo dài hàng chục năm.

Nhưng con đường ấy đã bắt đầu.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Ba. Nguồn ảnh được TTXVN và các cơ quan báo chí dẫn từ Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Không phải ảnh chụp trong một chuyến giao liên cụ thể.

2. Năm 1936 – người đảng viên trẻ

Tháng 5/1936, Nguyễn Thị Ba được kết nạp vào Đảng Cộng sản.

Bà tham gia các hội ái hữu, Hội Nông dân Đỏ và tiếp tục hoạt động ở cơ sở.

Đây là thời kỳ phong trào cách mạng ở Nam Bộ phát triển mạnh.

Nguyễn Thị Ba trưởng thành qua từng nhiệm vụ.

Từ một cô gái làm nhiệm vụ canh gác, bà dần trở thành một cán bộ có kinh nghiệm tổ chức và hoạt động bí mật.

Những kỹ năng ấy về sau trở thành nền tảng cho công việc tình báo của bà.

3. Năm 1940 – giữa cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ

Năm 1940, Nguyễn Thị Ba tham gia công tác chuẩn bị cho Khởi nghĩa Nam Kỳ.

Cuộc khởi nghĩa thất bại và bị đàn áp dữ dội.

Sau đó, bà cùng đội du kích rút vào vùng sâu ở Đức Huệ.

Tại đây, lực lượng cách mạng tổ chức một công binh xưởng để sản xuất vũ khí, đạn dược.

Công việc của Nguyễn Thị Ba là đi nhiều nơi tìm mua diêm sinh – một nguyên liệu được sử dụng trong chế tạo thuốc nổ – rồi đưa về cho cơ sở.

Không phải lúc nào người chiến sĩ cũng trực tiếp cầm súng.

Có khi nhiệm vụ chỉ là tìm một thứ vật liệu rất bình thường.

Nhưng nếu không đưa được nó về, công việc phía sau cũng không thể tiếp tục.

4. Những tuyến đường liên lạc

Sau khi địch tăng cường khủng bố, Nguyễn Thị Ba chuyển sang làm công tác giao thông liên lạc ở khu vực Rạch Giá.

Từ đây, công việc của bà ngày càng gắn với những tuyến đường bí mật.

Bà đưa người.

Đưa thư.

Đưa tin.

Và kết nối những cơ sở cách mạng đang bị chia cắt.

Đó là những công việc tưởng như nhỏ bé nhưng đòi hỏi một điều quan trọng:

phải đi mà không để lại dấu vết.

5. Những năm tháng xa gia đình

Sau Hiệp định Genève năm 1954, cuộc chiến ở miền Nam bước sang một giai đoạn mới.

Nguyễn Thị Ba tiếp tục hoạt động.

Để đáp ứng yêu cầu công tác tình báo, bà phải gửi hai người con nhỏ cho chị chồng nuôi dưỡng.

Đây là một trong những hy sinh thầm lặng nhất trong cuộc đời bà.

Một người mẹ phải xa con.

Không phải vì không thương con.

Mà chính vì bà biết mình đang làm một công việc mà nếu mang con theo, cả hai có thể cùng gặp nguy hiểm.

Có những người mẹ trong chiến tranh phải chọn giữa hai điều đều đau đớn:

ở bên con – hoặc đi làm nhiệm vụ.

Nguyễn Thị Ba đã chọn nhiệm vụ.

6. Tuyến Cà Mau – Sài Gòn

Trong những năm 1954–1956, bà hoạt động trên tuyến giao thông Cà Mau – Sài Gòn.

Đó là những tuyến đường đầy nguy hiểm.

Các trạm kiểm soát.

Các cuộc truy xét.

Những người chỉ điểm.

Những chuyến đi phải tính toán từng bước.

Người giao liên không thể biết trước điều gì sẽ xảy ra trên đường.

Nhưng nhiệm vụ vẫn phải hoàn thành.

Bởi một thông tin đến chậm có thể khiến một cơ sở bị động.

Một chỉ thị không đến nơi có thể ảnh hưởng tới cả một đơn vị.

7. Năm 1959 – bước vào Sài Gòn

Năm 1959, Nguyễn Thị Ba được đưa vào nội thành Sài Gòn.

Bà xây dựng cho mình một vỏ bọc:

người buôn bán.

Bí danh của bà là B3.

Đó là một vỏ bọc rất bình thường.

Một người phụ nữ buôn bán giữa thành phố.

Đi lại ngoài đường.

Tiếp xúc với khách hàng.

Có lý do để mang theo hàng hóa.

Có lý do để xuất hiện ở nhiều nơi.

Nhưng bên dưới cuộc sống ấy là một nhiệm vụ hoàn toàn khác:

đưa tài liệu, tin tức tình báo ra căn cứ và chuyển chỉ thị của tổ chức vào nội thành.

8. Một người bán hàng rong giữa Sài Gòn

Những năm 1960, Sài Gòn là một thành phố đông đúc.

Chợ búa.

Xe cộ.

Quán xá.

Người mua bán.

Lính và cảnh sát.

Các trạm kiểm soát.

Mật vụ.

Trong đám đông ấy, một phụ nữ bán hàng rong gần như hòa vào đời sống bình thường.

Đó chính là điều B3 cần.

Theo một số hồi ức được công bố sau này, bà thường sử dụng những gánh hàng và các món đồ bán rong làm lớp ngụy trang cho việc vận chuyển tài liệu.

Người ngoài nhìn thấy một người buôn bán.

Tổ chức nhìn thấy một đường dây liên lạc.

9. Phú Hòa Đông – năm 1961

Giữa năm 1961, Nguyễn Thị Ba được gọi về căn cứ Phú Hòa Đông, Củ Chi để huấn luyện chính trị và nghiệp vụ.

Khóa huấn luyện kéo dài khoảng một tháng.

Tại đây, bà được đánh giá là người làm việc chặt chẽ, đúng nguyên tắc nhưng đồng thời rất nhạy bén và sáng tạo.

Sau khóa huấn luyện, tổ chức giao cho bà một nhiệm vụ đặc biệt:

làm cầu nối liên lạc với Phạm Xuân Ẩn – bí danh Hai Trung – đang hoạt động tại Sài Gòn.

Từ đây, cuộc đời của B3 gắn chặt với một trong những mạng lưới tình báo quan trọng nhất ở miền Nam.

10. Người phụ nữ nối Hai Trung với tổ chức

Phạm Xuân Ẩn có thể thu thập những thông tin rất quan trọng.

Nhưng thông tin phải được đưa ra ngoài.

Và đó chính là công việc của những người giao liên.

Nguyễn Thị Ba trở thành một trong những người nối Hai Trung với tổ chức.

Các nguồn của TTXVN và Báo Nhân Dân đều ghi nhận vai trò đặc biệt của bà trong việc làm cầu nối giữa Phạm Xuân Ẩn và tổ chức trong giai đoạn này.

Một nhà tình báo có thể thu thập tài liệu.

Nhưng nếu tài liệu không ra khỏi thành phố, giá trị của nó sẽ bị hạn chế.

B3 chính là một trong những người giúp thông tin ấy đi tiếp.

11. Hai người không cần biết quá nhiều về nhau

Một trong những nguyên tắc quan trọng của hoạt động tình báo là:

biết càng ít càng tốt.

Theo tư liệu được công bố về mạng lưới này, Nguyễn Thị Ba không nhất thiết phải biết nơi ở thật của Phạm Xuân Ẩn.

Hai người không liên lạc bằng điện thoại.

Không sử dụng những phương thức liên lạc thông thường.

Họ gặp nhau qua những phương án và điểm hẹn được tổ chức chuẩn bị.

Điều đó nghe có vẻ lạnh lùng.

Nhưng trong hoạt động bí mật, nó có thể cứu mạng cả mạng lưới.

Nếu một người bị bắt, họ cũng không thể khai ra những điều mình không biết.

12. Những chuyến đi không có chỗ cho sai lầm

Mỗi lần nhận tài liệu từ Hai Trung, B3 phải nghĩ tới đường về.

Có thể có kiểm tra.

Có thể có mật vụ.

Có thể có người theo dõi.

Có thể điểm hẹn đã bị lộ.

Vì thế, theo lời kể được TTXVN đăng tải, Nguyễn Thị Ba luôn chuẩn bị nhiều phương án cho mỗi chuyến đi.

Điều đáng chú ý là trong những phương án ấy có cả phương án cuối cùng:

nếu không thể bảo vệ tài liệu và cơ sở, phải tự sát và tiêu hủy tài liệu.

Đó là mức độ khốc liệt của cuộc chiến mà người phụ nữ này đã lựa chọn.

13. Chiếc mâm hàng rong

Một số hồi ức về B3 kể rằng trong những năm hoạt động ở Sài Gòn, bà có lúc ngồi bán hàng rong với một chiếc mâm đựng các món đồ trang sức giả.

Một người phụ nữ bình thường giữa chợ.

Miệng nhai trầu.

Ngồi chờ khách.

Nhưng có khi người đến không phải để mua hàng.

Đó là người mang tài liệu.

Tài liệu được giấu trong những thứ tưởng như bình thường rồi bà mang đi.

Đây là kiểu ngụy trang đặc biệt hiệu quả:

đưa bí mật vào giữa đời thường.

14. Hàng trăm chuyến giao liên

Dân trí dẫn các tư liệu về Nguyễn Thị Ba cho biết bà đã thực hiện hàng trăm chuyến giao tài liệu trong gần 15 năm hoạt động cùng Phạm Xuân Ẩn.

Mỗi chuyến là một lần đối mặt với nguy hiểm.

Một chuyến.

Rồi thêm một chuyến.

Rồi hàng chục.

Hàng trăm.

Điều đáng kinh ngạc không chỉ là một lần vượt qua được kiểm soát.

Mà là làm điều ấy trong suốt nhiều năm mà không để lộ mạng lưới.

15. Một nữ giao liên không có tên trên chiến trường

Người ta thường nhớ đến những trận đánh.

Nhớ những người chỉ huy.

Nhớ những phi công.

Nhớ những chiến sĩ xe tăng.

Nhưng chiến tranh tình báo có một đặc điểm:

người làm nhiệm vụ càng giỏi thì càng ít người biết họ là ai.

Nguyễn Thị Ba đã sống như vậy.

Hàng ngày bà có thể chỉ là một người bán hàng.

Nhưng sau khi hoàn thành một chuyến giao tài liệu, những thông tin trong chiếc túi ấy có thể được chuyển tới cấp chỉ huy và ảnh hưởng đến việc đánh giá tình hình chiến trường.

16. B3 và những tài liệu của Hai Trung

Phạm Xuân Ẩn đã chuyển cho tổ chức nhiều tài liệu quan trọng.

Báo Nhân Dân ghi nhận trong giai đoạn 1961–1965, các tài liệu do Hai Trung thu thập được đã được đưa ra ngoài để phục vụ việc nắm kế hoạch quân sự và bố trí lực lượng của Mỹ và chính quyền Sài Gòn.

Nguyễn Thị Ba là một trong những người giao liên giúp dòng thông tin ấy được nối liền.

Có thể nói:

Phạm Xuân Ẩn thu thập thông tin.

Nguyễn Thị Ba giúp thông tin ấy đi đến nơi cần đến.

Đó là sự phối hợp giữa người thu thập và người vận chuyển.

17. Một công việc không có tiếng súng

B3 không cần phải bắn một phát súng trong mỗi chuyến đi.

Nhưng bà vẫn đang ở trong một cuộc chiến.

Cuộc chiến của thông tin.

Một tài liệu có thể tiết lộ kế hoạch.

Một báo cáo có thể cho biết hướng hành quân.

Một chỉ thị có thể thay đổi cách bố trí lực lượng.

Và người mang tài liệu phải vượt qua tất cả những con mắt đang tìm kiếm mình.

18. Người mẹ phía sau người giao liên

Đằng sau B3 vẫn là Nguyễn Thị Ba – một người mẹ.

Bà đã gửi hai con nhỏ cho người thân nuôi dưỡng để có thể thực hiện nhiệm vụ.

Trong những năm hoạt động ở Sài Gòn, bà phải sống với một khoảng cách rất lớn giữa người mẹ và người chiến sĩ.

Có những ngày bà có thể nhìn thấy một người mẹ khác dắt con đi trên đường.

Có thể nghe tiếng trẻ con.

Có thể nhớ con mình.

Nhưng bà không thể trở về như một người mẹ bình thường.

Nhiệm vụ vẫn còn đó.

19. 35 năm trong lòng địch

Từ khoảng 1940 đến 1975, Nguyễn Thị Ba hoạt động cách mạng trong những điều kiện khác nhau, với tổng thời gian hoạt động trong lòng địch được các nguồn chính thống ghi nhận là 35 năm liên tục.

Ba mươi lăm năm.

Một con số rất dài.

Đủ để một thế hệ trưởng thành.

Đủ để một đất nước đi qua nhiều giai đoạn chiến tranh.

Nhưng đối với Nguyễn Thị Ba, đó là những năm tháng của bí danh, nhiệm vụ và những chuyến đi không được phép thất bại.

20. Từ một cô gái 18 tuổi đến người nữ tình báo

Năm 1935, Nguyễn Thị Ba là một cô gái 18 tuổi đi theo các anh làm cách mạng.

Năm 1936, bà vào Đảng.

Năm 1940, bà tham gia chuẩn bị Khởi nghĩa Nam Kỳ.

Sau đó là giao liên.

Rồi hoạt động ở các tuyến chiến lược.

Năm 1959, bà vào Sài Gòn.

Năm 1961, bà được huấn luyện tại Phú Hòa Đông.

Sau đó trở thành người nối liên lạc với Hai Trung.

Và cho đến năm 1975, bà vẫn tiếp tục hoạt động.

Đó không phải một khoảnh khắc anh hùng.

Đó là một cuộc đời anh hùng kéo dài nhiều thập niên.

21. Chiến thắng và ngày trở về

Năm 1975, chiến tranh kết thúc.

Nguyễn Thị Ba không còn phải sống dưới bí danh B3.

Những công việc từng phải giấu kín dần được công khai.

Những người từng hoạt động trong mạng lưới tình báo được xác nhận danh tính.

Những câu chuyện từng chỉ được truyền miệng bắt đầu được ghi lại.

Và người phụ nữ bán hàng rong năm nào được biết đến với thân phận thật:

Thiếu tá, Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Ba.

22. Danh hiệu Anh hùng

Năm 1976, Nguyễn Thị Ba được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Đó là sự ghi nhận cho những năm tháng hoạt động trong lòng địch và những đóng góp của bà trong mạng lưới tình báo.

Nhưng danh hiệu đến sau chiến tranh.

Còn những chuyến đi nguy hiểm đã diễn ra từ rất lâu trước đó.

Khi ấy không có tiếng vỗ tay.

Không có lễ trao tặng.

Chỉ có một người phụ nữ lặng lẽ đi qua thành phố.

23. Người phụ nữ không muốn mình được nhớ bằng những lời lớn lao

Những người làm tình báo thường không có điều kiện kể về công việc của mình.

Họ không được phép kể.

Không thể kể.

Và đôi khi chính họ cũng không muốn kể.

Nguyễn Thị Ba cũng vậy.

Những gì chúng ta biết hôm nay phần lớn đến từ hồi ức được ghi lại sau chiến tranh và lời kể của đồng đội.

Nhờ đó, thế hệ sau mới hiểu được rằng đằng sau những tài liệu tình báo nổi tiếng của Phạm Xuân Ẩn còn có những con người âm thầm đưa chúng đi.

24. Một mắt xích không thể thiếu

Trong một mạng lưới tình báo, người thu thập thông tin rất quan trọng.

Nhưng người giao liên cũng quan trọng không kém.

Nếu tài liệu không đến được căn cứ, công việc của người thu thập sẽ mất đi một phần giá trị.

Nếu chỉ thị không đến được nội thành, mạng lưới có thể bị động.

Nếu liên lạc bị đứt, cả hệ thống có thể bị cô lập.

Nguyễn Thị Ba đã đảm nhiệm chính phần việc ấy.

Bà là một cây cầu.

Một cây cầu mà đối phương không biết mình đang tồn tại.

25. Người bán hàng rong giữa lòng Sài Gòn

Hãy thử nhìn lại một buổi sáng ở Sài Gòn những năm 1960.

Một người phụ nữ ngồi bên đường.

Có hàng hóa.

Có khách qua lại.

Có tiếng xe.

Có tiếng người mua bán.

Không ai chú ý đặc biệt.

Nhưng người phụ nữ ấy đang chờ một cuộc gặp.

Một gói tài liệu.

Một chỉ thị.

Một thông tin.

Rồi bà đứng lên, hòa vào dòng người.

Không ai biết bà vừa nhận một thứ có thể liên quan đến chiến trường.

Đó chính là B3.

26. Một cuộc đời phải sống bằng sự bình tĩnh

Không có người tình báo nào có thể hoàn thành nhiệm vụ nếu thường xuyên hoảng loạn.

B3 phải bình tĩnh trước chốt kiểm soát.

Bình tĩnh khi gặp người lạ.

Bình tĩnh khi giao nhận tài liệu.

Bình tĩnh khi kế hoạch thay đổi.

Và quan trọng nhất:

bình tĩnh để không làm lộ người khác.

Bởi trong tình báo, một người bị lộ đôi khi không chỉ là một người mất tự do.

Nó có thể kéo theo cả mạng lưới.

27. Người phụ nữ đã đi qua chiến tranh bằng những con đường nhỏ

Nguyễn Thị Ba không để lại những chiến công được đo bằng số trận đánh.

Chiến công của bà được đo bằng:

những chuyến đi,

những tài liệu,

những lần liên lạc,

những năm tháng không bị phát hiện,

và những người mà bà đã giúp giữ cho đường dây thông tin không bị đứt.

Đó là một kiểu chiến đấu rất khác.

Âm thầm.

Kiên nhẫn.

Và nguy hiểm.

Lời kết – Người phụ nữ mang bí mật đi qua Sài Gòn

Nguyễn Thị Ba sinh năm 1917 ở Hựu Thạnh, Long An.

Năm 18 tuổi, bà bước vào con đường cách mạng.

Năm 1936, bà vào Đảng.

Năm 1940, bà tham gia chuẩn bị Khởi nghĩa Nam Kỳ.

Sau đó là những năm tháng giao liên.

Rồi năm 1959, bà vào Sài Gòn dưới vỏ bọc người buôn bán.

Bí danh:

B3.

Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn và Thiếu tá Nguyễn Thị Ba trong những năm hoạt động tình báo
Chú thích ảnh: Nguyễn Thị Ba trong các tư liệu được công bố sau chiến tranh; ảnh về bà và Phạm Xuân Ẩn được các cơ quan báo chí sử dụng để giới thiệu mạng lưới tình báo. Không sử dụng ảnh tái dựng làm ảnh lịch sử.

Từ năm 1961, bà trở thành một trong những người kết nối thông tin cho Hai Trung – Phạm Xuân Ẩn.

Có những tài liệu được trao cho bà.

Có những chỉ thị được bà mang đi.

Có những chuyến đi qua các trạm kiểm soát.

Có những lần bà phải chuẩn bị phương án cuối cùng để bảo vệ tài liệu và đồng đội.

Và tất cả được thực hiện dưới một vỏ bọc rất bình thường:

một người phụ nữ bán hàng rong giữa lòng Sài Gòn.

Điều khiến câu chuyện Nguyễn Thị Ba trở nên xúc động không chỉ là sự gan dạ.

Mà là sự hy sinh của một người mẹ.

Bà phải gửi hai người con nhỏ cho người thân nuôi để tiếp tục nhiệm vụ.

Một người mẹ phải xa con trong khi mình đi vào một cuộc chiến mà ngày trở về chưa bao giờ chắc chắn.

Đó là một mất mát rất riêng tư.

Không có trong những bản báo cáo tình báo.

Nhưng lại là một trong những cái giá lớn nhất mà bà đã trả.

Ba mươi lăm năm.

Từ một cô gái 18 tuổi đến một người phụ nữ đã đi qua gần như trọn một thời đại chiến tranh.

Từ những cuộc họp bí mật ở quê nhà.

Đến những tuyến giao liên Nam Bộ.

Đến Sài Gòn.

Đến mạng lưới tình báo H.63.

Đến những chuyến giao tài liệu cho Phạm Xuân Ẩn.

Và cuối cùng là ngày đất nước thống nhất.

Năm 1976, Nhà nước phong tặng bà danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhưng danh hiệu ấy không thể kể hết cuộc đời bà.

Bởi điều đáng nhớ nhất không phải là một tấm bằng.

Mà là hàng trăm lần bà bước ra đường với một gánh hàng bình thường, trong khi phía sau vẻ ngoài ấy là nhiệm vụ liên quan đến an toàn của cả một mạng lưới.

Ngày hôm nay, chúng ta đi qua những con phố Sài Gòn trong một thành phố hòa bình.

Không còn những trạm kiểm soát của chiến tranh.

Không còn những bí danh.

Không còn những cuộc hẹn chỉ hai người biết.

Không còn những gói tài liệu phải giấu dưới lớp hàng hóa.

Nhưng chính sự bình thường ấy là điều mà những người như Nguyễn Thị Ba đã chiến đấu để có được.

Một cuộc sống mà người mẹ có thể ở bên con.

Một thành phố mà người dân có thể đi lại tự do.

Một đất nước không còn bị chia cắt bởi chiến tranh.

Xin được biết ơn Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Ba – người phụ nữ mang bí danh B3.

Biết ơn người mẹ đã chấp nhận xa con để làm nhiệm vụ.

Biết ơn người giao liên đã hàng trăm lần đưa thông tin qua những con đường đầy nguy hiểm.

Biết ơn những người đồng đội của bà trong mạng lưới tình báo H.63.

Và biết ơn tất cả những con người đã chiến đấu ở mặt trận thầm lặng – nơi một gói tài liệu có thể nguy hiểm không kém một khẩu súng.

Có những người đi qua chiến tranh bằng tiếng súng.

Nguyễn Thị Ba đi qua chiến tranh bằng những bước chân.

Những bước chân của một người phụ nữ bán hàng rong giữa lòng Sài Gòn.

Nhẹ nhàng.

Bình thường.

Không ai chú ý.

Nhưng trên mỗi chuyến đi ấy là một phần của cuộc chiến giành lại độc lập và thống nhất đất nước.

Và vì thế, hôm nay chúng ta có một thành phố hòa bình để bước đi.

Thiếu tá Nguyễn Thị Ba trong phim tài liệu "Huyền thoại về tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn" (Ảnh: Chụp màn hình).

Bà Nguyễn Thị Ba chia sẻ về quá trình làm nhiệm vụ cùng ông Ẩn trong phim tài liệu của Hãng phim truyền hình TPHCM (Ảnh: Chụp màn hình).

Ông Phạm Xuân Ẩn, bà Nguyễn Thị Ba, ông Tư Cang và ông Nguyễn Văn Minh trong một lần họp mặt của Cụm H.63 (Ảnh: Tư liệu).

Nhà sử học Larry Berman đến Long An (cũ) thăm bà Nguyễn Thị Ba vào tháng 10/2006 (Ảnh: Tư liệu).