Nguyễn Thị Minh Khai – 31 mùa xuân và một đời vì nước

Thời kỳ lịch sử: 1927–1941 – thời kỳ hình thành Đảng, Xô viết Nghệ Tĩnh, hoạt động cách mạng ở Trung Quốc và phong trào đấu tranh tại Nam Kỳ.

Phần 1: Cô gái xứ Nghệ bước vào con đường cách mạng

Nguyễn Thị Minh Khai sinh ngày 30/9/1910, tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, tại Vinh, Nghệ An.

Gia đình bà là một gia đình công chức nhỏ. Cha bà là Nguyễn Huy Bình, làm công chức ngành hỏa xa; mẹ là Đậu Thị Thư, quê Hà Tĩnh.

Từ nhỏ, Nguyễn Thị Vịnh được học chữ Quốc ngữ tại trường Tiểu học Cao Xuân Dục ở Vinh.

Nhưng tuổi thơ của cô gái ấy không chỉ có sách vở.

Vinh – Bến Thủy khi ấy là một trung tâm công nghiệp quan trọng của Trung Kỳ. Công nhân Nhà máy Diêm Bến Thủy, công nhân hỏa xa và những người lao động nghèo phải chịu nhiều áp bức.

Những điều ấy khiến Nguyễn Thị Vịnh sớm quan tâm đến cuộc sống của người lao động.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, năm 1927, khi mới 17 tuổi, bà tham gia hoạt động cách mạng, tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng và làm công tác tuyên truyền, vận động phụ nữ ở Vinh.

Đó là một bước ngoặt.

Một cô gái mới mười bảy tuổi đã bắt đầu bước ra khỏi cuộc sống riêng của mình để đến với một con đường đầy nguy hiểm.

Bà tổ chức nói chuyện.

Tuyên truyền.

Vận động công nhân và phụ nữ.

Tham gia xây dựng cơ sở.

Những công việc ấy dần đưa bà vào trung tâm của phong trào cách mạng đang phát triển mạnh ở Vinh – Bến Thủy.

Năm 1930, sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, Nguyễn Thị Minh Khai được kết nạp Đảng và được giao phụ trách tuyên truyền, huấn luyện đảng viên ở khu vực Trường Thi – Bến Thủy.

Từ đây, cô gái Nguyễn Thị Vịnh bắt đầu được biết đến với bí danh Năm Bắc.

Tuổi trẻ của bà đã chọn một con đường mà không ai biết sẽ dẫn đến đâu.

Chỉ biết rằng phía trước là nhà tù, những cuộc truy bắt và cuối cùng là pháp trường.

Nhưng khi ấy, Nguyễn Thị Minh Khai mới chỉ bắt đầu.

Chú thích ảnh: Chân dung Nguyễn Thị Minh Khai (1910–1941).
Nguồn ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 2: Sang Hương Cảng và những năm tháng trưởng thành trong cách mạng

Năm 1930, Nguyễn Thị Minh Khai được tổ chức cử sang Hương Cảng.

Tại đây, bà làm việc tại văn phòng chi nhánh Ban Phương Đông của Quốc tế Cộng sản và được Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giáo dục, hướng dẫn về lý luận và kinh nghiệm hoạt động cách mạng.

Một cô gái mới hai mươi tuổi phải rời quê hương để hoạt động trong một môi trường hoàn toàn khác.

Bà học tiếng Trung, tiếng Anh và tiếng Pháp.

Những thứ tiếng ấy không chỉ phục vụ việc học tập.

Trong hoạt động cách mạng bí mật, ngôn ngữ có thể là một công cụ để tồn tại.

Nhưng năm 1931, Nguyễn Thị Minh Khai bị nhà chức trách Anh tại Hương Cảng bắt.

Bà bị kết án và giam giữ.

Cuộc đời cách mạng của người phụ nữ trẻ lần đầu tiên bước vào nhà tù.

Nhưng nhà tù không làm bà từ bỏ con đường đã chọn.

Năm 1934, sau khi được trả tự do, bà được cử tham gia đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Đông Dương dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva.

Tại Đại hội năm 1935, Nguyễn Thị Minh Khai mang bí danh Phan Lan.

Bà trở thành một trong những phụ nữ Việt Nam đầu tiên xuất hiện trên diễn đàn quốc tế của phong trào cộng sản.

Theo tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ngày 16/8/1935, bà trình bày tham luận về vai trò phụ nữ Đông Dương trong cuộc đấu tranh cách mạng.

Đó là một hình ảnh rất khác với cô gái Vinh năm nào.

Từ một nữ công nhân vận động phụ nữ ở Bến Thủy, Nguyễn Thị Minh Khai đã trở thành một cán bộ cách mạng được cử đi hoạt động ở tầm quốc tế.

Nhưng điều đáng chú ý là bà không dừng lại ở những diễn đàn lớn.

Sau Đại hội, bà tiếp tục học tập tại Trường Đại học Phương Đông Stalin ở Moskva.

Những kiến thức ấy sau này được bà mang trở lại Việt Nam.

Bởi mục tiêu cuối cùng của bà chưa bao giờ là một vị trí ở nước ngoài.

Đó là trở về.

Trở về với cuộc đấu tranh đang diễn ra trên quê hương.

Chú thích ảnh: Nguyễn Thị Minh Khai tại Đại hội VII Quốc tế Cộng sản năm 1935; tư liệu còn lưu giữ thẻ đại biểu của bà.
Nguồn ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 3: Trở về Sài Gòn – người nữ lãnh đạo giữa phong trào đấu tranh

Giữa năm 1936, Nguyễn Thị Minh Khai trở về Việt Nam.

Bà được cử vào Xứ ủy Nam Kỳ, giữ chức Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn, hoạt động với bí danh Năm Bắc.

Đây là một nhiệm vụ rất nặng nề.

Sài Gòn – Chợ Lớn là trung tâm chính trị, kinh tế quan trọng của Nam Kỳ.

Đồng thời, đây cũng là nơi thực dân Pháp kiểm soát chặt chẽ.

Nhưng phong trào công nhân và quần chúng ở thành phố đang phát triển.

Nguyễn Thị Minh Khai trực tiếp tham gia tổ chức, lãnh đạo các hoạt động đấu tranh.

Các cuộc mít tinh.

Biểu tình.

Đình công.

Đấu tranh đòi quyền tự do dân chủ.

Đòi cơm áo.

Đòi quyền lợi cho công nhân.

Bà đặc biệt chú ý tới công tác phụ nữ và xây dựng tổ chức Đảng.

Theo Báo Quân đội nhân dân, dưới sự lãnh đạo của Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn và Nguyễn Thị Minh Khai, phong trào đấu tranh của công nhân và nông dân ở Nam Kỳ phát triển mạnh trong những năm 1936–1939.

Nhưng hoạt động công khai không thể kéo dài mãi.

Tình hình thế giới thay đổi.

Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ.

Thực dân Pháp tăng cường đàn áp.

Những người cách mạng lại phải trở về với hoạt động bí mật.

Nguyễn Thị Minh Khai tiếp tục làm việc.

Bà hiểu rằng con đường phía trước sẽ ngày càng nguy hiểm.

Nhưng bà vẫn đi.

Bởi với bà, lãnh đạo phong trào không phải là đứng ở phía sau.

Đó là đứng ở nơi nguy hiểm nhất cùng những người đang đấu tranh.

Chú thích ảnh: Bàn làm việc của Nguyễn Thị Minh Khai khi giữ chức Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn năm 1936.
Nguồn ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 4: Người vợ, người mẹ và người chiến sĩ trong những năm tháng khốc liệt

Trong cuộc đời cách mạng của Nguyễn Thị Minh Khai, có một phần rất riêng tư mà chiến tranh không thể xóa đi.

Đó là tình cảm gia đình.

Bà kết hôn với Lê Hồng Phong, một nhà lãnh đạo cách mạng cùng thời.

Hai người vừa là vợ chồng, vừa là những người đồng chí cùng lý tưởng.

Nhưng cuộc sống của họ không giống những gia đình bình thường.

Cả hai đều hoạt động cách mạng.

Cả hai đều nhiều lần bị truy bắt.

Cả hai đều phải sống xa nhau.

Con gái của họ, Lê Nguyễn Hồng Minh, ra đời trong hoàn cảnh ấy.

Nhưng người mẹ không có nhiều thời gian để được ở bên con.

Cuối năm 1940, Nguyễn Thị Minh Khai bị bắt.

Lê Hồng Phong lúc đó cũng đang bị thực dân Pháp giam giữ tại Côn Đảo.

Bà biết mình có thể không còn cơ hội gặp lại chồng.

Biết con gái sẽ lớn lên mà thiếu mẹ.

Nhưng ngay trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Thị Minh Khai vẫn nghĩ đến gia đình.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện còn lưu giữ chiếc áo gối bà làm trong thời gian bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn năm 1940 để gửi tặng mẹ. Bà đã tận dụng vải từ quần áo tù, từng mũi kim gửi vào đó tình cảm của một người con đối với mẹ.

Chi tiết ấy khiến câu chuyện về Nguyễn Thị Minh Khai trở nên rất con người.

Bởi trước khi là một nữ lãnh đạo cách mạng, bà vẫn là một người con.

Một người vợ.

Một người mẹ.

Bà biết mình có thể chết.

Nhưng điều đó không khiến bà trở nên lạnh lùng.

Ngược lại, bà càng muốn để lại một chút gì đó cho những người thân yêu.

Một chiếc áo gối.

Một lời nhắn.

Một lời vĩnh biệt.

Những thứ rất nhỏ bé.

Nhưng có thể trở thành những kỷ vật cuối cùng của một đời người.

Chú thích ảnh: Áo gối Nguyễn Thị Minh Khai làm từ vải quần áo tù để gửi tặng mẹ trong thời gian bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn năm 1940.
Nguồn ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 5: Bị bắt sau cuộc họp Xứ ủy Nam Kỳ

Năm 1940, tình hình Nam Kỳ trở nên đặc biệt căng thẳng.

Xứ ủy Nam Kỳ bàn chủ trương và chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa.

Nguyễn Thị Minh Khai tham gia lãnh đạo phong trào với cương vị Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn, Ủy viên Xứ ủy Nam Kỳ.

Nhưng sau cuộc họp, bà bị thực dân Pháp bắt vào tháng 7/1940.

Từ đây, cuộc đời bà bước vào những tháng cuối cùng.

Bà bị đưa vào Khám Lớn Sài Gòn.

Kẻ thù muốn biết tổ chức cách mạng.

Muốn biết những ai đang hoạt động.

Muốn biết chủ trương khởi nghĩa.

Muốn bà khai báo.

Nhưng Nguyễn Thị Minh Khai không khuất phục.

Những trận tra tấn diễn ra.

Nhưng bà vẫn tìm cách liên lạc với bên ngoài và tiếp tục động viên những người cùng bị giam giữ.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại rằng trong những ngày bị tra tấn, bà đã lấy máu của mình viết lên cửa buồng giam những câu thơ thể hiện ý chí không khuất phục.

Đó không phải lời của một người không biết sợ.

Đó là lời của một người biết mình có thể chết nhưng vẫn quyết định không phản bội đồng chí.

Tòa án thực dân kết án bà tử hình.

Khi nghe tuyên án, Nguyễn Thị Minh Khai vẫn bình tĩnh.

Bà biết điều gì đang chờ mình.

Nhưng bà không xin tha.

Không từ bỏ lý tưởng.

Không nhận tội phản bội Tổ quốc.

Trong những ngày chờ pháp trường, bà còn nghĩ đến những người ở lại.

Nghĩ đến mẹ.

Nghĩ đến con.

Nghĩ đến người chồng đang bị giam ngoài Côn Đảo.

Và nghĩ đến những đồng chí đang tiếp tục chiến đấu.

Một cuộc đời mới 30 tuổi đã đi đến đoạn cuối.

Nhưng tinh thần của bà thì chưa bao giờ bị khuất phục.

Chú thích ảnh: Các tư liệu và hiện vật gắn với thời gian Nguyễn Thị Minh Khai bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn năm 1940.
Nguồn ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 6: Buổi sáng 28/8/1941 – người phụ nữ bước ra pháp trường

Sáng 28/8/1941, thực dân Pháp đưa Nguyễn Thị Minh Khai ra pháp trường tại Ngã ba Giồng, Hóc Môn.

Cùng hy sinh với bà có các đồng chí Hà Huy Tập, Nguyễn Văn Cừ, Phan Đăng Lưu, Võ Văn Tần và một số chiến sĩ cách mạng khác.

Nguyễn Thị Minh Khai khi ấy mới 31 tuổi.

Ba mươi mốt năm.

Một cuộc đời ngắn ngủi.

Nhưng trong khoảng thời gian ấy, bà đã đi qua một chặng đường mà rất ít người có thể đi qua.

Từ cô gái Vinh.

Đến người cán bộ cách mạng trẻ.

Đến người hoạt động ở Hương Cảng.

Đến đại biểu tại Đại hội Quốc tế Cộng sản.

Đến nữ lãnh đạo phong trào cách mạng ở Sài Gòn – Chợ Lớn.

Rồi người tù cách mạng.

Và cuối cùng là người đứng trước họng súng.

Những tư liệu lịch sử ghi lại rằng trước khi hy sinh, Nguyễn Thị Minh Khai vẫn giữ khí phách kiên cường và hô vang khẩu hiệu cách mạng.

Không có một bức ảnh xác thực ghi lại chính khoảnh khắc bà bị xử bắn.

Vì vậy, không sử dụng ảnh dựng lại để nói đó là ảnh lịch sử.

Những gì còn lại là các tư liệu về pháp trường, bia tưởng niệm và những kỷ vật bà để lại.

Nhưng đôi khi, một chiếc áo gối cũ cũng đủ kể về một cuộc đời.

Một tấm thẻ đại biểu Quốc tế Cộng sản cũng đủ kể về một chặng đường.

Và một địa danh như Ngã ba Giồng cũng đủ nhắc chúng ta rằng nơi ấy từng có những người bước đến cái chết mà không chịu cúi đầu.

Chú thích ảnh: Khu di tích Ngã ba Giồng, Hóc Môn – nơi Nguyễn Thị Minh Khai và các đồng chí bị thực dân Pháp xử bắn ngày 28/8/1941.
Nguồn ảnh: Báo Quân đội nhân dân và tư liệu Khu di tích Ngã ba Giồng.

Lời kết: Một người phụ nữ đã gửi lại tuổi xuân cho đất nước

Nguyễn Thị Minh Khai hy sinh khi mới 31 tuổi.

Nếu sống trong thời bình, có lẽ tuổi 31 mới chỉ là một đoạn đầu của cuộc đời.

Một người phụ nữ ở tuổi ấy có thể có gia đình.

Có con nhỏ.

Có một công việc.

Có những ước mơ riêng.

Nhưng Nguyễn Thị Minh Khai đã không có những năm tháng bình thường ấy.

Tuổi trẻ của bà thuộc về cách mạng.

Bà đã đi từ Vinh đến Hương Cảng.

Từ Hương Cảng đến Moskva.

Rồi trở về Sài Gòn – Chợ Lớn.

Bà đã đứng trên diễn đàn quốc tế.

Đã lãnh đạo phong trào công nhân.

Đã xây dựng tổ chức Đảng.

Đã bị bắt.

Đã bị tra tấn.

Và cuối cùng đã đứng trước họng súng.

Nhưng điều khiến chúng ta nhớ nhất có lẽ không chỉ là sự gan dạ.

Mà là sự thủy chung.

Thủy chung với đất nước.

Với đồng chí.

Với lý tưởng.

Với gia đình.

Trong những ngày cuối đời, bà vẫn làm chiếc áo gối từ quần áo tù gửi tặng mẹ. Bà vẫn nhắn lời đến người chồng đang bị giam ở Côn Đảo. Bà vẫn nghĩ đến đứa con gái nhỏ.

Một người sắp chết vẫn nghĩ đến người sống.

Đó là điều làm câu chuyện Nguyễn Thị Minh Khai trở nên đặc biệt xúc động.

Bà không phải một biểu tượng bằng đá.

Bà là một con người bằng xương bằng thịt.

Biết yêu thương.

Biết đau.

Có mẹ.

Có chồng.

Có con.

Nhưng khi đất nước cần, bà đã đặt trách nhiệm với dân tộc lên trên cuộc đời riêng.

Ngày nay, tên Nguyễn Thị Minh Khai xuất hiện trên những con đường, trường học, những công trình tưởng niệm.

Nhưng điều quan trọng hơn cả những cái tên ấy là chúng ta còn nhớ vì sao cái tên ấy được đặt ở đó.

Bởi có một người phụ nữ đã sống cách đây hơn tám mươi năm và đã hy sinh để thế hệ sau được sống trong một đất nước độc lập.

Bà không nhìn thấy ngày đất nước thống nhất.

Không nhìn thấy hòa bình.

Không nhìn thấy đứa con gái trưởng thành.

Không nhìn thấy những thế hệ phụ nữ Việt Nam được sống trong một đất nước không còn xiềng xích thuộc địa.

Nhưng những điều bà mong muốn cuối cùng đã trở thành hiện thực.

Và vì thế, khi kể lại câu chuyện Nguyễn Thị Minh Khai, chúng ta không chỉ kể về một nữ anh hùng.

Chúng ta đang kể về một người phụ nữ đã gửi lại cả tuổi xuân của mình cho tương lai.

Để hôm nay, chúng ta được sống trong hòa bình.

Được học tập.

Được yêu thương.

Được trở về nhà.

Đó là món quà mà những người như Nguyễn Thị Minh Khai đã không bao giờ được nhận.

Và đó cũng là lý do chúng ta phải biết ơn họ.

Nguyễn Thị Minh Khai đã đi qua cuộc đời chỉ 31 năm – nhưng tên tuổi của bà đã ở lại với lịch sử lâu hơn rất nhiều.

Chú thích ảnh: Tượng đài và Nhà lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai tại quê hương Nghệ An.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân và tư liệu địa phương Nghệ An.