Nguyễn Thị Minh Khai ngày 30/7/1940 – Cuộc bắt giữ sau phiên họp Xứ ủy Nam Kỳ

1. Những ngày Nam Kỳ chuẩn bị khởi nghĩa

Mùa hè năm 1940, tình hình Nam Kỳ ngày càng căng thẳng.

Xứ ủy Nam Kỳ đang đẩy mạnh công tác chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa trong bối cảnh chiến tranh thế giới lan rộng và chính quyền thuộc địa tăng cường truy lùng cán bộ cách mạng.

Nguyễn Thị Minh Khai lúc ấy là Ủy viên Xứ ủy Nam Kỳ, Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn. Sau những năm hoạt động công khai, bà đã trở lại với công việc bí mật, trực tiếp tham gia những công việc của tổ chức trong thời điểm đặc biệt nguy hiểm.

Tháng 7/1940, một hội nghị mở rộng của Xứ ủy Nam Kỳ được tổ chức tại Long Hưng, Mỹ Tho để bàn và thông qua đề cương chuẩn bị khởi nghĩa.

Những cuộc họp như vậy diễn ra trong điều kiện mật thám Pháp ráo riết theo dõi, truy bắt cán bộ.

2. Ngày 30 tháng 7 năm 1940

Sau một phiên họp của Xứ ủy Nam Kỳ bàn về chủ trương khởi nghĩa, Nguyễn Thị Minh Khai rời địa điểm họp.

Nhưng lần này, bà không thể trở về cơ sở hoạt động.

Ngày 30/7/1940, mật thám Pháp bắt Nguyễn Thị Minh Khai tại Sài Gòn. Báo Nhân Dân cho biết bà bị bắt trong cuộc họp chuẩn bị khởi nghĩa; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi nhận bà bị bắt sau khi họp Xứ ủy Nam Kỳ.

Một nguồn tư liệu của Báo Nhân Dân ghi rõ địa điểm bắt giữ là khu vực đường Gia Long nối dài, nay thuộc khu vực quận 5, đồng thời cho biết Nguyễn Thị Minh Khai bị bắt cùng Nguyễn Hữu Tiến và một số cán bộ phụ vận.

Với việc bắt được một cán bộ lãnh đạo quan trọng của Xứ ủy Nam Kỳ, chính quyền thuộc địa đã bắt giữ một trong những người đang trực tiếp tham gia công tác chuẩn bị cho một bước ngoặt của phong trào.

3. Từ tự do đến Bót Catinat

Sau khi bị bắt, Nguyễn Thị Minh Khai bị đưa về Bót Catinat, một trong những địa điểm giam giữ và thẩm vấn của chính quyền thuộc địa tại Sài Gòn. Sau đó bà còn bị chuyển qua Trại giam Phú Mỹ và Khám Lớn Sài Gòn.

Những ngày đầu trong nhà giam là một cuộc đối đầu hoàn toàn khác với những cuộc mít tinh hay hoạt động báo chí mà bà từng trải qua.

Lần này, đối phương không còn đứng ở phía bên kia một diễn đàn.

Nguyễn Thị Minh Khai bị đặt trực tiếp trước hệ thống thẩm vấn và đàn áp của chính quyền thực dân.

Các nguồn tư liệu ghi nhận bà bị tra tấn nhằm buộc khai báo về tổ chức và những người cùng hoạt động.

Nhưng điều mà nhà chức trách thực dân muốn khai thác từ người nữ cán bộ ấy lại chính là những điều bà có trách nhiệm bảo vệ: tổ chức, cơ sở và đồng chí của mình.

4. Nhà tù trở thành một mặt trận khác

Những ngày sau khi bị bắt mở ra một chương mới trong cuộc đời Nguyễn Thị Minh Khai.

Theo các tư liệu lịch sử, dù bị tra tấn, bà vẫn giữ thái độ kiên quyết, không khai báo những điều có thể gây tổn hại cho tổ chức. Trong thời gian bị giam, bà còn tìm cách học tập, tuyên truyền và liên lạc với bên ngoài khi có điều kiện.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận rằng ngay trong thời gian bị giam, Nguyễn Thị Minh Khai vẫn tìm cách liên lạc với bên ngoài và tiếp tục tham gia chỉ đạo phong trào.

Điều đó cho thấy cuộc bắt giữ ngày 30/7/1940 không lập tức chấm dứt vai trò của bà.

Cánh cửa nhà tù đóng lại.

Nhưng những mối liên hệ với phong trào vẫn được bà tìm cách duy trì.

5. Một cuộc bắt giữ, một bước ngoặt của cuộc đời

Ngày 30/7/1940, Nguyễn Thị Minh Khai bước vào nhà tù khi phong trào Nam Kỳ đang chuẩn bị cho một cuộc nổi dậy.

Sau đó, Khởi nghĩa Nam Kỳ diễn ra vào tháng 11/1940.

Nguyễn Thị Minh Khai không còn được tự do để trực tiếp tham gia những cuộc họp cuối cùng của Xứ ủy. Nhưng bà vẫn được chính quyền thực dân quy kết trách nhiệm liên quan đến cuộc khởi nghĩa và sau này bị đưa ra xét xử, kết án tử hình.

Như vậy, ngày 30/7 không chỉ là ngày một người nữ cán bộ bị bắt.

Đó còn là thời điểm chấm dứt chặng đường hoạt động tự do cuối cùng của Nguyễn Thị Minh Khai.

Từ đây, cuộc đời bà bước sang một chương khác: nhà tù, thẩm vấn, bản án và những ngày cuối cùng trước pháp trường.

Lời kết

Ngày 30/7/1940, Nguyễn Thị Minh Khai bị bắt sau những hoạt động của Xứ ủy Nam Kỳ trong thời điểm phong trào đang chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa.

Chỉ trong một ngày, con đường từ những cuộc họp bí mật đến nhà tù thực dân đã trở thành hiện thực.

Nhưng cuộc bắt giữ ấy không thể xóa đi những năm tháng hoạt động mà bà đã trải qua: từ Vinh, Hồng Kông, Moskva đến Sài Gòn – Chợ Lớn.

Từ ngày hôm ấy, người nữ cán bộ từng đứng trên diễn đàn quốc tế lại phải đối diện với một mặt trận khác – mặt trận trong nhà tù.

Và cũng từ đó bắt đầu những tháng ngày cuối cùng của Nguyễn Thị Minh Khai, khi một người đang chuẩn bị cho tương lai của phong trào phải đối diện với bản án mà chính quyền thực dân dành cho mình.