Nguyễn Thị Minh Khai trở về Nam Kỳ năm 1936 – Từ Moskva trở lại giữa phong trào Sài Gòn – Chợ Lớn

1. Từ Moskva trở về phương Nam

Sau Đại hội VII Quốc tế Cộng sản năm 1935, Nguyễn Thị Minh Khai tiếp tục ở lại Moskva học tập tại Trường Đại học Phương Đông.

Nhưng nhiệm vụ của một cán bộ cách mạng không dừng lại ở những bài học trong giảng đường.

Sau thời gian học tập, bà được giao trở về Đông Dương, mang theo những kinh nghiệm và chỉ thị mới để tiếp tục hoạt động trong nước. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận bà về nước giữa năm 1936; một tài liệu của Báo Nhân Dân xác định thời điểm bà về Sài Gòn là giữa năm 1937. Vì vậy, khi kể câu chuyện này, có thể xác định chắc chắn rằng bà trở về trong giai đoạn 1936–1937, thay vì khẳng định một ngày tháng cụ thể.

Điểm đến của bà là Nam Kỳ – một địa bàn mà phong trào cách mạng đang bước vào một thời kỳ hoạt động mới.

2. Sài Gòn – Chợ Lớn: Một thành phố đang chuyển động

Những năm 1936–1939, tình hình chính trị ở Pháp có những thay đổi tạo ra điều kiện thuận lợi hơn cho các hoạt động đòi dân sinh, dân chủ tại Đông Dương.

Tại Nam Kỳ, phong trào quần chúng phát triển mạnh. Sài Gòn – Chợ Lớn trở thành một trong những trung tâm của các cuộc mít tinh, biểu tình, vận động đòi quyền tự do dân chủ, cơm áo và hòa bình.

Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Thị Minh Khai được tham gia Xứ ủy Nam Kỳ và giữ chức Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn.

Đây không phải một nhiệm vụ dễ dàng.

Sài Gòn – Chợ Lớn vừa là trung tâm chính trị, kinh tế của Nam Kỳ, vừa là nơi bộ máy thuộc địa tập trung dày đặc. Mọi hoạt động của tổ chức cách mạng đều phải đối mặt với sự theo dõi và đàn áp của chính quyền thực dân.

3. Người cán bộ trở lại giữa phong trào quần chúng

Nguyễn Thị Minh Khai không chỉ làm công việc tổ chức bên trong Đảng.

Bà trực tiếp tham gia vận động và lãnh đạo phong trào quần chúng trong điều kiện có những hình thức hoạt động công khai, bán công khai.

Báo Nhân Dân ghi nhận bà cùng các đồng chí ở Nam Kỳ tham gia thúc đẩy phong trào trong những năm 1938–1939, trong đó có hoạt động chuẩn bị các báo cáo, tham gia cuộc đấu tranh trên báo chí và vận động thành lập mặt trận dân chủ chống chiến tranh, chống phát xít ở Sài Gòn.

Khả năng sử dụng tiếng Pháp, tiếng Anh và tiếng Quảng Đông cũng giúp Nguyễn Thị Minh Khai có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn tài liệu và giao tiếp trong những môi trường khác nhau.

Từ một đại biểu từng đứng trên diễn đàn quốc tế ở Moskva, bà trở lại với công việc rất cụ thể: xây dựng tổ chức, vận động quần chúng và tham gia chỉ đạo phong trào ngay giữa một đô thị thuộc địa.

4. Đặc biệt quan tâm đến phụ nữ

Một trong những vấn đề Nguyễn Thị Minh Khai chú ý khi hoạt động ở Sài Gòn – Chợ Lớn là công tác vận động phụ nữ.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong thời gian này bà viết một cuốn sách giới thiệu về phong trào đấu tranh của phụ nữ quốc tế nhằm góp phần giáo dục và nâng cao nhận thức cách mạng cho phụ nữ. Đồng thời, bà chú trọng xây dựng tổ chức Đảng tại Sài Gòn – Chợ Lớn.

Điều đó tạo nên một mạch nối rõ ràng trong hoạt động của Nguyễn Thị Minh Khai.

Từ bài tham luận về phụ nữ Đông Dương tại Đại hội VII Quốc tế Cộng sản năm 1935, trở về Nam Kỳ, bà tiếp tục dành sự quan tâm cho việc tập hợp và phát huy lực lượng phụ nữ trong phong trào.

Không phải bằng những lời nói trên diễn đàn quốc tế, mà bằng công việc vận động, tổ chức và xây dựng phong trào ngay tại cơ sở.

5. Những năm tháng chuẩn bị cho một bước ngoặt

Đến cuối thập niên 1930, tình hình chính trị ngày càng phức tạp. Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, chính quyền thuộc địa từng bước siết chặt các hoạt động chính trị và phong trào dân chủ.

Những năm tháng hoạt động tại Sài Gòn – Chợ Lớn vì thế ngày càng khó khăn.

Nhưng chính trong giai đoạn này, Nguyễn Thị Minh Khai đã có thêm một chặng đường hoạt động quan trọng: từ kinh nghiệm quốc tế trở về với thực tiễn Nam Kỳ, trực tiếp tham gia xây dựng tổ chức và lãnh đạo phong trào quần chúng.

Sau này, khi bị bắt năm 1940, bà vẫn được xác định là Xứ ủy viên Nam Kỳ và Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn.

Lời kết

Từ Moskva trở về Nam Kỳ, Nguyễn Thị Minh Khai đã đi từ một diễn đàn quốc tế trở lại với những con đường, khu phố và cơ sở cách mạng giữa Sài Gòn – Chợ Lớn.

Nếu Moskva cho bà cơ hội trình bày về phụ nữ Đông Dương trước phong trào cách mạng quốc tế, thì Sài Gòn – Chợ Lớn lại là nơi bà trực tiếp biến những kinh nghiệm ấy thành công việc tổ chức và vận động quần chúng.

Những năm 1936–1939 vì thế là một chặng quan trọng trong cuộc đời Nguyễn Thị Minh Khai.

Đó là những năm tháng bà trở về với đất nước, đứng giữa một phong trào đang phát triển mạnh, trực tiếp gánh vác công việc của một cán bộ lãnh đạo ở đô thị lớn – trước khi lịch sử bước sang những năm tháng khốc liệt hơn.