Nguyễn Thị Minh Khai trong Trại giam Phú Mỹ – Những trận tra tấn không khuất phục được người nữ chiến sĩ

1. Từ Bót Catinat đến Trại giam Phú Mỹ

Ngày 30/7/1940, sau khi dự phiên họp của Xứ ủy Nam Kỳ bàn về chủ trương khởi nghĩa, Nguyễn Thị Minh Khai bị mật thám Pháp bắt.

Theo tư liệu của Đảng Cộng sản Việt Nam, sau thời gian bị giam tại Bót Catinat, bà bị chuyển đến Trại giam Phú Mỹ ở Sài Gòn.

Đây là lúc chính quyền thuộc địa đặc biệt quan tâm đến việc khai thác thông tin từ người nữ cán bộ đang giữ những vị trí quan trọng trong tổ chức cách mạng Nam Kỳ.

Họ muốn biết những ai đang hoạt động, tổ chức được xây dựng ra sao và những người lãnh đạo khác đang ở đâu.

Nhưng người tù trước mặt họ không phải một cán bộ mới bước vào hoạt động.

Nguyễn Thị Minh Khai đã có nhiều năm hoạt động bí mật và từng trải qua nhà tù ở Hồng Kông. Bà hiểu rằng một lời khai có thể kéo theo sự bắt bớ của nhiều người khác.

2. Những cực hình trong phòng giam

Các tư liệu lịch sử ghi nhận Nguyễn Thị Minh Khai đã phải chịu những hình thức tra tấn rất khắc nghiệt tại nơi giam giữ.

Tư liệu của Đảng Cộng sản Việt Nam nhắc đến căn phòng tối và nhiều hình thức tra tấn như “lộn mề gà”, “máy bay lên sàn”, “máy bay xuống sân”, thậm chí đóng đinh vào đầu ngón tay.

Những chi tiết ấy cho thấy mục đích của cuộc thẩm vấn không chỉ là hỏi cung thông thường.

Đó là một cuộc cưỡng bức nhằm phá vỡ ý chí của người bị bắt và buộc họ cung cấp thông tin về mạng lưới cách mạng.

Nhưng Nguyễn Thị Minh Khai vẫn giữ nguyên nguyên tắc mà bà từng thể hiện trong những năm bị bắt giam ở Hồng Kông: bảo vệ tổ chức và đồng chí.

Một hồi ức được Báo Nhân Dân đăng lại qua lời kể của bà Nguyễn Thị Hồng Tâm, tức Mười Lụa, cho biết Minh Khai từng hướng dẫn đồng chí cùng bị giam phải biết cách khai báo sao cho không làm lộ tổ chức. Đây là một nguồn hồi ức cá nhân được ghi lại nhiều năm sau sự kiện, nên cần được hiểu trong phạm vi lời kể của nhân chứng.

3. Nhà tù không thể cắt đứt hoạt động

Điều đáng chú ý là thời gian bị giam không hoàn toàn khiến Nguyễn Thị Minh Khai tách khỏi phong trào.

Các tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Nhân Dân đều ghi nhận rằng trong thời gian bị giam, bà vẫn tìm cách liên lạc với bên ngoài và tiếp tục tác động đến phong trào đấu tranh khi có điều kiện.

Đối với một cán bộ lãnh đạo, nhà tù lúc này trở thành một mặt trận khác.

Không còn những cuộc họp, những chuyến đi hay những hoạt động vận động quần chúng như trước, bà phải tìm cách truyền lại kinh nghiệm, động viên những người cùng bị giam và bảo vệ những gì còn có thể bảo vệ.

Những người từng hoạt động cùng bà cũng nhớ đến khả năng tổ chức và kinh nghiệm của Minh Khai trong hoàn cảnh tù đày.

Bởi vậy, cuộc đấu tranh của bà trong nhà tù không chỉ là chịu đựng.

Đó còn là giữ bí mật, giữ liên hệ và giữ tinh thần cho những người xung quanh.

4. Những dòng chữ trên tường xà lim

Một trong những dấu tích thường được nhắc đến về những ngày tù đày của Nguyễn Thị Minh Khai là những dòng chữ bà để lại trong xà lim.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại bài thơ được cho là bà viết trong thời gian bị tra tấn:

“Dù đánh, dù treo càng cương quyết
Dù kềm, dù kẹp, chẳng sai lời
Hy sinh phấn đấu vì nhiệm vụ
Triệt để thực hành chết mới thôi.”

Một nguồn khác của Đảng Cộng sản Việt Nam ghi nhận trên tường xà lim còn có những lời nhắc nhở về việc không nhận và không khai để tránh giúp cho đối phương.

Dù các tư liệu có khác nhau về hoàn cảnh cụ thể của từng dòng chữ, chúng cùng phản ánh một điều: đối với Nguyễn Thị Minh Khai, nhà tù không phải nơi từ bỏ trách nhiệm.

Ngay cả khi thân thể bị giam cầm, bà vẫn nghĩ đến tổ chức và những người đang tiếp tục hoạt động bên ngoài.

5. Từ Phú Mỹ đến chặng đường cuối

Những cuộc tra tấn không làm Nguyễn Thị Minh Khai thay đổi lập trường.

Sau đó, bà tiếp tục bị giam giữ và đưa ra xét xử. Tại Khám Lớn Sài Gòn, bà vẫn tranh thủ thời gian truyền lại kinh nghiệm hoạt động cho những người cùng bị giam. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia còn lưu giữ những kỷ vật gắn với thời gian này, trong đó có chiếc áo gối bà làm từ vải áo tù để gửi tặng mẹ và em gái.

Tháng 8/1941, bà bị kết án tử hình.

Ngày 28/8/1941, Nguyễn Thị Minh Khai bị xử bắn cùng nhiều cán bộ lãnh đạo của Đảng tại Hóc Môn.

Quãng thời gian từ ngày bị bắt đến ngày hy sinh chỉ hơn một năm.

Nhưng đó cũng là hơn một năm mà nhà tù thực dân không thể tách bà khỏi lý tưởng và trách nhiệm mà bà đã lựa chọn từ tuổi trẻ.

Lời kết

Trại giam Phú Mỹ là một chặng trong những tháng ngày tù đày cuối cùng của Nguyễn Thị Minh Khai.

Ở đó, bà phải chịu những cuộc tra tấn nhằm buộc khai báo về tổ chức cách mạng. Nhưng các tư liệu lịch sử cho thấy bà vẫn giữ bí mật, không để những người cùng hoạt động phải chịu thêm tổn thất vì lời khai của mình.

Điều còn lại sau những trận đòn không chỉ là câu chuyện về sức chịu đựng của một người tù.

Đó là câu chuyện về trách nhiệm của một cán bộ đối với tổ chức ngay cả khi chính mình đã rơi vào tay đối phương.

Từ Bót Catinat, Trại giam Phú Mỹ đến Khám Lớn Sài Gòn, Nguyễn Thị Minh Khai đã đi qua những tháng ngày cuối cùng của cuộc đời trong cảnh tù đày.

Và những dòng chữ để lại trên tường xà lim đã trở thành một phần ký ức về người nữ chiến sĩ ấy: khi bị tước khỏi tự do, bà vẫn tìm cách để tiếng nói của mình ở lại với những người tiếp tục con đường cách mạng.