Nguyễn Thị Minh Khai và bài tham luận ngày 16/8/1935 – Khi tiếng nói phụ nữ Đông Dương vang lên tại Moskva

1. Một phiên họp đặc biệt ở Moskva

Đại hội VII Quốc tế Cộng sản diễn ra tại Moskva từ ngày 25/7 đến ngày 21/8/1935. Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Đông Dương gồm Lê Hồng Phong, Hoàng Văn Nõn và Nguyễn Thị Minh Khai. Trong những ngày Đại hội, đoàn đã trình bày ba bản tham luận về tình hình cách mạng Đông Dương, các dân tộc thiểu số và phụ nữ Đông Dương.

Chiều 16/8, Đại hội bước vào phiên họp thứ 40.

Một nữ đại biểu Đông Dương đứng trước diễn đàn.

Bà không dùng tên Nguyễn Thị Minh Khai.

Tên được ghi trong hoạt động tại Đại hội là Phan Lan.

Và nội dung bà mang tới diễn đàn hôm ấy là: “Vai trò phụ nữ Đông Dương tham gia đấu tranh cách mạng.”

2. “Lần đầu tiên trong lịch sử phong trào giải phóng ở nước chúng tôi…”

Mở đầu bài tham luận, Nguyễn Thị Minh Khai nhấn mạnh ý nghĩa đặc biệt của việc một nữ đảng viên Đông Dương được có mặt và phát biểu tại Đại hội.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bà nói rằng đây là lần đầu tiên một phụ nữ Đông Dương được tham gia Đại hội Quốc tế Cộng sản và từ diễn đàn ấy báo cáo với các đại biểu quốc tế về tình cảnh, cuộc đấu tranh của những người lao động ở các nước phương Đông, thuộc địa và nửa thuộc địa.

Đó không đơn thuần là câu chuyện về một cá nhân.

Đằng sau người phụ nữ trẻ đứng trên diễn đàn Moskva là những nữ công nhân, nông dân và những người phụ nữ đang tham gia phong trào đấu tranh tại Đông Dương.

Lần đầu tiên, câu chuyện của họ được một nữ chiến sĩ đến từ chính Đông Dương trực tiếp đưa tới một diễn đàn quốc tế lớn.

3. Phụ nữ Đông Dương không đứng ngoài cuộc đấu tranh

Trong bài tham luận, Nguyễn Thị Minh Khai trình bày về phong trào và những thành tích đấu tranh của phụ nữ Đông Dương.

Bà khẳng định vai trò của phụ nữ trong phong trào cách mạng, đồng thời nói về tình cảnh của phụ nữ lao động dưới chế độ thuộc địa. Bài phát biểu cũng đề cập đến những hạn chế trong việc tổ chức và phát huy lực lượng phụ nữ.

Điều đáng chú ý là bà không chỉ nói về những khó khăn mà còn nhấn mạnh khả năng và tinh thần đấu tranh của phụ nữ.

Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, trong tham luận, Nguyễn Thị Minh Khai còn ca ngợi tinh thần đấu tranh của phụ nữ Trung Quốc và phụ nữ công nhân, nông dân Đông Dương.

Như vậy, người phụ nữ trong bài tham luận của Phan Lan không phải một nhân vật đứng bên lề lịch sử.

Họ là một lực lượng đang trực tiếp tham gia vào những biến động của thời đại.

4. Từ quyền lợi phụ nữ đến cuộc đấu tranh vì hòa bình

Bài tham luận không dừng lại ở vấn đề phụ nữ.

Nguyễn Thị Minh Khai đề cập tới những âm mưu chiến tranh của thực dân Pháp và vấn đề xây dựng mặt trận chống chiến tranh, bảo vệ hòa bình.

Điều đó đặt cuộc đấu tranh của phụ nữ Đông Dương trong một bối cảnh rộng hơn.

Đó là cuộc đấu tranh của những người thuộc địa chống áp bức, đồng thời là sự tham gia của phụ nữ vào những vấn đề lớn của phong trào cách mạng và hòa bình quốc tế.

Bà cũng mạnh dạn chỉ ra rằng các tổ chức cộng sản cần quan tâm hơn đến việc phát huy vai trò của phụ nữ.

Một nữ cán bộ trẻ đến từ Đông Dương đã không chỉ kể về những gì phụ nữ đã làm.

Bà còn đặt ra câu hỏi về việc làm thế nào để lực lượng ấy được tổ chức và phát huy tốt hơn.

5. Một tiếng nói nhỏ từ Đông Dương, một dấu mốc lớn

Ngày 16/8/1935, bài tham luận của Phan Lan trở thành một trong ba bản tham luận của đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Đông Dương tại Đại hội VII Quốc tế Cộng sản. Theo tư liệu lịch sử của Đảng, các tham luận này góp phần giúp Quốc tế Cộng sản hiểu rõ hơn tình hình Đông Dương và đề ra phương hướng hỗ trợ phong trào cách mạng tại đây.

Sau Đại hội, Nguyễn Thị Minh Khai tiếp tục ở lại Moskva học tập tại Trường Đại học Phương Đông.

Nhưng khoảnh khắc ngày 16/8 vẫn là một dấu mốc đặc biệt.

Bởi trên diễn đàn ấy, người phụ nữ Việt Nam không xuất hiện chỉ để kể về chính mình.

Bà nói về những phụ nữ Đông Dương đang sống trong một xã hội thuộc địa, về những cuộc đấu tranh họ đã tham gia và về vị trí mà họ có thể đảm nhận trong phong trào cách mạng.

Lời kết

Chiều 16/8/1935, tại Moskva, Nguyễn Thị Minh Khai đứng trước một diễn đàn quốc tế với bí danh Phan Lan.

Phía sau bà là quê hương Đông Dương xa xôi và những người phụ nữ đang chịu nhiều tầng áp bức nhưng đã bắt đầu bước vào con đường đấu tranh.

Bài tham luận hôm ấy vì thế có ý nghĩa vượt ra ngoài một bài phát biểu của một đại biểu.

Nó ghi lại một khoảnh khắc khi tiếng nói của phụ nữ Đông Dương được đưa tới diễn đàn quốc tế – một tiếng nói vừa kể lại thực tế của thuộc địa, vừa khẳng định rằng phụ nữ cũng là những người trực tiếp tham gia làm nên lịch sử.

Và người mang tiếng nói ấy tới Moskva là một phụ nữ Việt Nam mới ở tuổi hai mươi lăm.