Nguyễn Thị Minh Khai và cuộc họp Xứ ủy tháng 7/1940 – Những quyết định trước giờ khởi nghĩa

1. Nam Kỳ bước vào một thời kỳ đặc biệt

Bước sang năm 1940, tình hình Đông Dương thay đổi nhanh chóng.

Chiến tranh thế giới thứ hai đã lan rộng. Quân Nhật tiến vào Đông Dương, trong khi chính quyền thuộc địa Pháp vẫn duy trì bộ máy cai trị. Tại Nam Kỳ, phong trào cách mạng phát triển trong điều kiện ngày càng căng thẳng.

Từ tháng 3/1940, Thường vụ Xứ ủy Nam Kỳ đã đề ra Đề cương về cách mạng Nam Kỳ, xác định việc chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa. Công tác xây dựng lực lượng được đẩy mạnh; các tổ chức phản đế, tự vệ và du kích được hình thành ở nhiều địa phương.

Nguyễn Thị Minh Khai lúc này là Ủy viên Xứ ủy Nam Kỳ, Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn. Bà đã bước vào một giai đoạn hoạt động hoàn toàn khác với những năm tháng diễn thuyết và báo chí công khai trước đó.

2. Những cuộc họp liên tiếp của Xứ ủy

Công tác chuẩn bị khởi nghĩa không diễn ra trong một cuộc họp duy nhất.

Trong năm 1940, Xứ ủy Nam Kỳ nhiều lần họp để đánh giá tình hình, bàn về lực lượng và thời điểm hành động. Một hội nghị mở rộng quan trọng được tổ chức tại nhà bà Năm Dẹm ở Tân Hương, Mỹ Tho, từ ngày 21 đến 27/7/1940. Hội nghị bàn về việc chuẩn bị khởi nghĩa và quyết định chọn cờ đỏ sao vàng làm cờ hiệu của cuộc khởi nghĩa.

Tại Sài Gòn – Chợ Lớn, những cán bộ lãnh đạo như Nguyễn Thị Minh Khai cũng phải duy trì công việc tổ chức trong điều kiện bị mật thám theo dõi.

Mọi cuộc họp đều có ý nghĩa lớn.

Mỗi quyết định đều liên quan đến hàng loạt cơ sở và lực lượng đang chuẩn bị ở nhiều địa phương Nam Kỳ.

3. Ngày 30/7/1940 – Cuộc họp kết thúc bằng một vụ bắt bớ

Chỉ ít ngày sau hội nghị tháng 7, Nguyễn Thị Minh Khai tham dự một phiên họp của Xứ ủy Nam Kỳ bàn về chủ trương khởi nghĩa.

Sau cuộc họp, ngày 30/7/1940, bà bị mật thám Pháp bắt. Báo Nhân Dân và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đều ghi nhận bà bị bắt trong thời gian Xứ ủy Nam Kỳ đang bàn bạc, phổ biến chủ trương chuẩn bị khởi nghĩa.

Từ đây, Nguyễn Thị Minh Khai không còn có thể trực tiếp tham gia các cuộc họp của Xứ ủy.

Nhưng việc bà bị bắt không đồng nghĩa với việc phong trào lập tức dừng lại.

Ở bên ngoài, công tác chuẩn bị vẫn tiếp tục.

4. Khởi nghĩa vẫn được chuẩn bị sau khi nhiều cán bộ bị bắt

Trong những tháng tiếp theo, các tổ chức cách mạng tại Nam Kỳ tiếp tục xây dựng lực lượng.

Đến tháng 7/1940, nhiều nhà máy, trường học và địa phương đã có các tổ tự vệ, tiểu đội du kích; ở nông thôn, một số nơi tổ chức được lực lượng từ cấp tiểu đội đến trung đội. Đến tháng 11, 18 trong số 21 tỉnh Nam Kỳ đã có các đội du kích.

Đó là phần việc diễn ra sau những cuộc họp của Xứ ủy.

Những quyết định trên bàn họp phải được chuyển thành công việc cụ thể ở cơ sở: tổ chức lực lượng, chuẩn bị vũ khí, xây dựng cơ sở và chờ thời cơ.

Nguyễn Thị Minh Khai lúc này đã bị giam giữ.

Nhưng những công việc mà bà cùng các đồng chí từng tham gia xây dựng trước đó vẫn tiếp tục vận động trong phong trào.

5. Hội nghị tháng 9 và quyết định tiến tới khởi nghĩa

Sau khi Nhật tiến vào Lạng Sơn tháng 9/1940 và tình hình Pháp – Nhật trở nên căng thẳng, Xứ ủy Nam Kỳ tiếp tục triệu tập hội nghị tại vùng Hóc Môn – Bà Điểm.

Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, hội nghị diễn ra từ ngày 21 đến 23/9/1940, tại nhà bà Nguyễn Thị Hương ở Xuân Thới Đông. Hội nghị nhận định tình hình Pháp đang khó khăn, quân Nhật mới đặt chân vào Đông Dương và phong trào quần chúng đang sôi sục; từ đó quyết định tích cực chuẩn bị khởi nghĩa và trao cho Thường vụ quyền quyết định thời điểm phát lệnh.

Nhưng ở thời điểm ấy, Nguyễn Thị Minh Khai đã đang ở trong tù.

Đây là một chi tiết cần nhớ khi kể về vai trò của bà: bà tham gia vào giai đoạn chuẩn bị và những cuộc họp trước khi bị bắt, chứ không nên viết rằng bà trực tiếp tham dự hội nghị tháng 9/1940 hoặc trực tiếp chỉ huy cuộc khởi nghĩa sau đó.

Lời kết

Năm 1940, Nguyễn Thị Minh Khai đứng trước một bước ngoặt lớn của phong trào cách mạng Nam Kỳ.

Từ những cuộc họp của Xứ ủy, công tác chuẩn bị khởi nghĩa được triển khai xuống các địa phương. Lực lượng tự vệ, du kích được xây dựng; cơ sở cách mạng được củng cố; các cán bộ lãnh đạo phải làm việc trong điều kiện mật thám luôn truy lùng.

Rồi ngày 30/7/1940, Nguyễn Thị Minh Khai bị bắt.

Bà không thể đi tiếp cùng phong trào trong những tháng chuẩn bị cuối cùng. Nhưng những quyết định, công việc tổ chức và quá trình xây dựng lực lượng mà bà tham gia trước khi bị bắt là một phần của chặng đường dẫn tới Khởi nghĩa Nam Kỳ tháng 11/1940.

Đêm 22 rạng ngày 23/11/1940, cuộc khởi nghĩa vẫn nổ ra tại nhiều địa phương Nam Bộ, dù trước đó những người lãnh đạo chủ chốt đã bị bắt và lệnh hoãn của Trung ương không đến kịp các cơ sở.

Với Nguyễn Thị Minh Khai, những ngày họp bàn chuẩn bị khởi nghĩa cũng chính là những ngày cuối cùng bà còn được tự do hoạt động.

Sau cánh cửa nhà giam là một chặng đường khác: những cuộc thẩm vấn, tra tấn và bản án tử hình đang chờ người nữ chiến sĩ ấy.