Nguyễn Thị Quang Thái, những bài học còn tiếp tục sau cánh cửa nhà lao

Trong nhà tù Hỏa Lò, Nguyễn Thị Quang Thái từng dạy chữ và tiếng Pháp cho những người phụ nữ cùng bị giam. Chị còn chăm sóc người đau ốm, động viên bạn tù giữ vững tinh thần. Giữa cảnh thiếu thốn và những cuộc tra khảo, người phụ nữ trẻ vẫn tìm được việc để giúp những người bên cạnh.

Đó là một phần cuộc đời đáng được nhớ của chị, bên cạnh tên tuổi người chồng là Đại tướng Võ Nguyên Giáp và người chị gái là nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai.

Bởi Nguyễn Thị Quang Thái có con đường hoạt động của riêng mình. Chị đã nhận nhiệm vụ, chịu tù đày và tiếp tục chăm lo cho đồng đội trong những năm tháng cuối đời.

Nguyễn Thị Quang Thái sinh năm 1915 tại Vinh, Nghệ An, trong gia đình có bảy người con. Cha chị, ông Nguyễn Huy Bình, làm việc trong ngành đường sắt; mẹ là bà Đỗ Thị Thơ, buôn bán nhỏ để phụ giúp gia đình. Theo công việc của cha, gia đình từng chuyển qua nhiều nơi.

Người chị gái hơn Quang Thái năm tuổi là Nguyễn Thị Minh Khai đã sớm tham gia hoạt động yêu nước. Từ sự dìu dắt của chị, Quang Thái đến với phong trào cách mạng khi còn ở tuổi học trò.

Năm 1929, sau khi học xong tiểu học tại Vinh, Quang Thái vào Trường nữ sinh Đồng Khánh ở Huế. Tại đây, chị tham gia phong trào học sinh, góp sức phát triển tổ chức nữ sinh cách mạng.

Một thiếu nữ rời nhà đi học, rồi nhận thêm những công việc phải giữ kín. Những năm ấy, Quang Thái vừa học chữ, vừa học cách chịu trách nhiệm với người khác: giữ một cuộc hẹn, chuyển một tin tức, bảo vệ những người cùng hoạt động.

Và chị sớm phải trả giá cho lựa chọn ấy.

Năm 1931, Nguyễn Thị Quang Thái bị bắt, giam tại nhà lao Thừa Phủ. Khi đó, chị mới mười sáu tuổi.

Trong ký ức của người bạn học Nguyễn Khoa Diệu Hồng, Quang Thái đã động viên bạn tù bằng một lời ngắn gọn:

“Không ai tố giác bạn, bạn đừng tố giác ai.”

Câu nói được người bạn nhớ lại nhiều năm sau. Nó không chỉ thể hiện sự cứng cỏi của người nói, mà còn nhắc đến lòng tin giữa những người đang bị giam giữ.

Ở bên ngoài, họ có thể gặp nhau trong lớp học hay trong công việc đoàn thể. Vào nhà lao, sự an toàn của người này có khi phụ thuộc vào cách người khác chịu đựng trước tra khảo. Lời nhắc của Quang Thái vì vậy mang một trách nhiệm rất cụ thể: đừng để người bên cạnh phải gặp nguy hiểm vì mình.

Cuối năm 1931, chị được trả tự do trước thời hạn, bị trục xuất khỏi Huế và quản thúc tại quê nhà. Trở về Vinh, chị giúp mẹ buôn bán, đồng thời tiếp tục hoạt động.

Cuộc sống không trở lại nguyên vẹn như trước lần bị bắt. Nhưng con đường chị đã chọn cũng không dừng lại sau cánh cửa nhà lao.

Ngày 28 tháng 9 năm 1935, Nguyễn Thị Quang Thái kết hôn với Võ Nguyên Giáp. Hai người đã quen biết trong những năm hoạt động ở Huế, cùng trải qua cảnh bị giam tại Thừa Phủ. Sau ngày cưới, họ ra Hà Nội sinh sống và tiếp tục công tác.

Quang Thái tham gia hoạt động truyền bá quốc ngữ, vận động và tổ chức việc học chữ. Công việc ấy rồi sẽ theo chị đến cả những ngày bị giam giữ lần nữa.

Khi con gái Võ Hồng Anh chào đời, mái nhà nhỏ có thêm một thành viên. Nhưng thời gian cả gia đình được ở bên nhau không dài.

Đầu tháng 5 năm 1940, Võ Nguyên Giáp chuẩn bị sang Trung Quốc hoạt động theo phân công của tổ chức. Quang Thái ở lại với con còn nhỏ. Cuộc chia tay của hai vợ chồng diễn ra trên đường Cổ Ngư, Hà Nội, trong điều kiện phải giữ bí mật.

Đó là lần cuối họ gặp nhau.

Khi ấy, không ai có thể biết cuộc chia xa sẽ trở thành vĩnh viễn. Người đi nhận nhiệm vụ mới; người ở lại tiếp tục thu xếp việc gia đình và công tác. Quang Thái sau đó gửi con nhờ ông bà nội chăm sóc để có điều kiện hoạt động.

Những dòng tiểu sử thường kể rất nhanh đoạn này. Nhưng một đứa trẻ phải sống xa mẹ, một người mẹ phải nhờ người thân nuôi con, đều là những cuộc chia lìa có sức nặng riêng. Công việc vẫn tiếp tục không có nghĩa là nỗi nhớ đã vơi.

Ngày 1 tháng 6 năm 1942, Nguyễn Thị Quang Thái lại bị bắt. Chị bị kết án mười sáu năm tù và giam tại Hỏa Lò.

Tại đây, dù bị tra khảo nhằm khai thác đường dây liên lạc, chị vẫn giữ bí mật. Trong sinh hoạt với những người cùng cảnh ngộ, chị tổ chức dạy văn hóa, dạy tiếng Pháp và chăm sóc người bị bệnh.

Những việc ấy giúp ta nhìn thấy chị rõ hơn.

Không chỉ là người giữ im lặng trước câu hỏi của người tra khảo, Quang Thái còn là người có điều để nói với bạn tù, có kiến thức để truyền lại, có sự quan tâm dành cho người đang yếu hơn mình.

Một buổi học không mở được cửa nhà lao. Nhưng người học có thể biết thêm một chữ, hiểu thêm một câu, có một công việc để cùng nhau theo đuổi giữa những ngày chờ đợi.

Sự chăm sóc cũng vậy. Nó không xóa được cảnh giam cầm, nhưng có thể giúp người bệnh biết rằng mình chưa bị bỏ mặc.

Cuối năm 1943, dịch thương hàn xuất hiện trong nhà tù. Quang Thái tham gia chăm sóc những người mắc bệnh, rồi chính chị cũng nhiễm bệnh. Khi sức khỏe suy kiệt, chị được chuyển đến nhà thương chữa trị.

Nguyễn Thị Quang Thái qua đời năm 1944, khi mới khoảng hai mươi chín tuổi.

Người mẹ trẻ không còn cơ hội trở về với con.

Do điều kiện hoạt động bí mật và liên lạc khó khăn, mãi đến năm 1945, Võ Nguyên Giáp mới biết tin vợ mất. Trong khi đó, Hồng Anh lớn lên trong sự chăm sóc của ông bà nội, biết thêm về mẹ qua những câu chuyện của người thân.

Về sau, cô bé ấy trở thành nhà khoa học. Nhưng thành tựu của người con không thể bù lại những năm tháng hai mẹ con đã mất.

Có những điều rất bình thường mà họ không được cùng nhau trải qua: một ngày con đến trường, một bài học con muốn hỏi, một lần trở về để kể mẹ nghe chuyện của mình.

Khi nhớ Nguyễn Thị Quang Thái, người ta có thể bắt đầu từ cuộc chia tay trên đường Cổ Ngư. Nhưng cũng nên nhớ những buổi học trong Hỏa Lò và việc chị chăm sóc bạn tù.

Những chi tiết ấy cho thấy chị không chỉ hiện diện trong cuộc đời của người chồng nổi tiếng. Chị còn có mặt trong ký ức của những phụ nữ đã cùng chịu cảnh giam cầm, như một người bạn biết động viên, một người có chữ để dạy và có lòng thương để san sẻ.

Quang Thái không được ở bên con để dạy những bài học đầu đời. Trong nhà lao, chị vẫn đem những điều mình biết giúp người khác học thêm, ngay giữa những ngày tự do còn rất xa.