Nguyễn Thị Suốt (Mẹ Suốt)
Mẹ Suốt: Ngọn Đuốc Trên Sông Nhật Lệ
Năm 1968, khi bom B-52 gầm rú trên bầu trời Quảng Bình, biến những cánh đồng lúa thành biển lửa, có một người phụ nữ tên là Nguyễn Thị Suốt, sinh ngày 4 tháng 8 năm 1908 tại thôn Trung Bính, xã Bảo Ninh, thị xã Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình. Bà không phải là chiến sĩ cầm súng, không phải là nữ anh hùng trên mặt trận, nhưng cuộc đời bà là một bản anh hùng ca thầm lặng, khắc sâu vào sử sách với danh hiệu "Anh hùng Lao động" và trở thành biểu tượng của những người mẹ Việt, những bông hoa sen vươn lên từ bùn lầy chiến tranh, nuôi dưỡng cả một dân tộc bằng nỗi đau và hy vọng.
Bà sinh ra trong một gia đình ngư dân nghèo, thuở nhỏ đã phải đi ở đợ suốt 18 năm, bươn chải với nghề chèo đò trên sông Nhật Lệ để mưu sinh. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, bà mới lấy chồng, sinh được bốn người con – ba gái, một trai – và tiếp tục gắn bó với con thuyền gỗ cũ kỹ, ngày ngày đưa đón dân làng qua sông. Chiến tranh cướp đi chồng bà từ những ngày đầu kháng chiến chống Pháp, để lại bà với gánh nặng ruộng đồng và nỗi cô đơn giữa đêm khuya. Nhưng khi tiếng bom Mỹ vang vọng sau Sự kiện Vịnh Bắc Bộ năm 1964, bà – lúc ấy đã 58 tuổi – không nao núng. Quảng Bình trở thành trọng điểm đánh phá của máy bay và hải quân Mỹ, nhằm cắt đứt tuyến chi viện miền Bắc cho cách mạng miền Nam. Bà xung phong nhận nhiệm vụ chèo đò chở cán bộ, thương binh, đạn dược qua sông Nhật Lệ, giữ vững thông tin liên lạc giữa hai bờ. "Đất nước gọi, tôi phải đi," bà thường nói với các con, giọng run run nhưng kiên định như dòng sông cuồn cuộn. Con trai duy nhất của bà, anh Hai, lên đường năm 1954, mang theo chiếc khăn piêu bà thêu tay, và trở về trong quan tài gỗ thông sau những trận đánh ác liệt. Bà không khóc trước linh cữu, chỉ thì thầm: "Mẹ tự hào về con, giờ mẹ sẽ thay con đưa anh em qua sông."
Từ năm 1964 đến 1966, bà Suốt miệt mài ngày đêm, chèo hàng trăm lượt đò ngay cả dưới làn mưa bom oanh tạc ác liệt của máy bay Mỹ. Mỗi năm, bà qua lại đến 1.400 chuyến, bất chấp bom rơi cách thuyền chỉ vài mét, tiếng rít của đạn và lửa cháy ngùn ngụt trên mặt nước. Những người cán bộ và bà con dân làng yêu quý gọi bà bằng cái tên thân thương: Mẹ Suốt. Bà hô vang với các chiến sĩ: "Các chú cứ yên tâm, mẹ đưa qua!" Năm 1966, bà được mời tham dự Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc ở miền Bắc – một vinh dự lớn lao cho người phụ nữ giản dị từ bến sông. Ngày 1 tháng 1 năm 1967, Đảng và Nhà nước phong tặng bà danh hiệu Anh hùng Lao động ngành Giao thông Vận tải trong chống Mỹ cứu nước – người phụ nữ đầu tiên trong ngành được vinh danh như vậy.
Khoảng năm 1967-1968, khi chiến tranh leo thang khốc liệt hơn, bà dừng công việc lái đò chính để tham gia vận chuyển lương thực, tiếp tục cống hiến bằng đôi tay chai sạn. Ngày 13 tháng 10 năm 1968 (tức 22 tháng 8 âm lịch), tại bến đò Bảo Ninh sơ tán – cách bến cũ 3 km về phía nam – trong một trận oanh tạc bom bi của máy bay Mỹ, bà Suốt dùng thân mình che chắn cho hàng hóa và đồng đội. Bà chèo hết sức bình sinh, hô to: "Các chú về nhà mau!" Nhưng một quả bom phát nổ gần thuyền, xé toạc không khí, cuốn bà vào dòng nước đỏ máu. Bà hy sinh ở tuổi 60, tay vẫn nắm chặt mái chèo, miệng vẫn vang vọng lời động viên cuối cùng. Dân làng kể lại, thi thể bà trôi dạt vào bờ, khuôn mặt bình thản như đang ngủ. Sau đó, Nhà nước công nhận bà là liệt sĩ, an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Bảo Ninh (nay thuộc tổ dân phố Sa Động, phường Đồng Hới).
Khi chiến tranh kết thúc năm 1975, mộ bà Suốt bên sông Nhật Lệ trở thành nơi hành hương của bao thế hệ. Năm 1980, Ủy ban Nhân dân thị xã Đồng Hới dựng bia đài Mẹ Suốt ngay giữa trung tâm bến đò, khắc ghi công lao bất tử. Hiện nay, gần cầu Nhật Lệ là con đường Mẹ Suốt, nơi đặt bức tượng bà – khánh thành năm 2003, do nhà điêu khắc Phan Đình Tiến sáng tác – với hình ảnh người mẹ giản dị, mái chèo trên vai, mắt nhìn xa xăm về tương lai dân tộc. Bà không nhận trợ cấp khi còn sống, không kêu ca, chỉ lặng lẽ cống hiến đến hơi thở cuối cùng. Dưới bàn tay bà, hàng ngàn bộ đội, thương binh đã vượt sông, góp phần vào thắng lợi của dân tộc.
Hơn nửa thế kỷ sau, dòng sông Nhật Lệ vẫn lững lờ trôi, mang theo ký ức về người phụ nữ nhỏ bé nhưng vĩ đại. Mộ bà nay là di tích quốc gia, nơi du khách và học sinh dừng chân, lắng nghe câu chuyện từ những người chứng kiến. Một ông lão từng là bộ đội kể: "Chiến tranh là lửa, nhưng Mẹ Suốt là nước mát, dập tắt nỗi sợ hãi trong tim chúng tôi." Di sản của bà – mái chèo và trái tim yêu nước – vẫn chảy mãi, tưới mát cho những bông hoa tự do nở rộ trên quê hương Quảng Bình. Yêu nước không phải là cầm súng, mà là ôm ấp nỗi đau để dân tộc vươn mình, như Mẹ Suốt đã làm, mãi là ngọn đuốc soi đường cho mai sau.
