NGUYỄN THỊ THU - BÔNG LỬA QUẢNG TRỊ

*LỜI NÓI ĐẦU

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những câu chuyện được viết nên trong thời hoa lửa vẫn luôn khiến tôi lặng đi mỗi lần đọc lại. Ở đó không chỉ có bom đạn, mất mát và hy sinh, mà còn có những tuổi xuân đã cháy hết mình để đất nước được nở hoa độc lập, kết trái tự do. Chính vì thế, cuộc thi “Câu chuyện thời hoa lửa” do Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tổ chức không chỉ là một hoạt động ý nghĩa, mà còn là một hành trình đẹp để tôi và những người trẻ hôm nay được lắng nghe, được hiểu và được cúi mình trước quá khứ.

Điều làm tôi xúc động nhất ở cuộc thi là sứ mệnh cao quý mà đề án hướng tới: đi ngược thời gian để lưu giữ những câu chuyện chân thực nhất của thế hệ cha anh, để lịch sử không chỉ nằm yên trên trang giấy mà còn sống dậy trong ký ức, trong cảm xúc, trong từng nhịp đập biết ơn của hôm nay. Mỗi cuộc đời, mỗi kỷ vật, mỗi lời kể được trao truyền đều như một đốm lửa nhỏ, góp phần thắp sáng lên tình yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ.

Với tôi, tham gia cuộc thi này không đơn thuần là viết về một nhân vật hay một giai đoạn lịch sử. Đó còn là cách để tôi trở về với cội nguồn tinh thần của dân tộc, để hiểu rằng hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng máu, nước mắt và cả những thanh xuân đã hóa thành bất tử. Và cũng từ đó, tôi tự nhắc mình phải sống sao cho xứng đáng với những con người đã đi qua thời hoa lửa, để bản hùng ca ấy không chỉ được nhớ lại, mà còn được tiếp nối bằng trách nhiệm và khát vọng của hôm nay.

Có những con người đi vào lịch sử bằng tên tuổi được khắc đậm trong sách vở. Nhưng cũng có những con người chỉ hiện lên qua một bức ảnh cũ, một câu chú thích ngắn, rồi lặng lẽ ở lại trong tâm trí người sau như một ký hiệu của lòng yêu nước. Nguyễn Thị Thu là một người phụ nữ như thế.

Điều làm tôi xúc động không phải ở chỗ bà là một nhân vật nổi tiếng. Trái lại, chính vì bà không phải cái tên được nhiều người biết đến mà mỗi dấu vết ít ỏi về bà càng gợi nhiều suy nghĩ. Một người phụ nữ bình thường, một con dâu trong gia đình ngư dân ở Triệu Phong, đã hiện diện trong bức ảnh chiến tranh với tư thế tay ôm súng. Chỉ riêng tư thế ấy cũng đủ cho thấy chiến tranh đã chạm đến tận đời sống dân thường, và khi Tổ quốc cần, những con người bình dị nhất cũng trở thành một phần của tuyến lửa.

Hình 1. Bà Thu cùng bức ảnh do nhà báo Đoàn Công Tính chụp cha con bà lái thuyền đưa bộ đội qua sông Thạch Hãn năm 1972. Ảnh: Đắc Thành – Báo vnexpress.net

Theo nhiều bản đăng lại trên mạng xã hội, bức ảnh chiến trường “Cha con lão ngư dân Triệu Phong chở bộ đội và vũ khí tiếp sức Thành cổ” của phóng viên chiến trường Đoàn Công Tính ghi rõ: cụ Nguyễn Con quê làng Giang Hến, xã Triệu Giang, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị; người phụ nữ tay ôm súng là Nguyễn Thị Thu, con dâu cụ Con. Đây là mảnh tư liệu công khai quan trọng nhất giúp nhận diện bà ở thời điểm hiện nay.

Tư liệu ấy mỏng, nhưng không phải vì thế mà vô nghĩa. Trái lại, chỉ vài chi tiết đã đủ phác ra một đời người rất gần với hiện thực chiến tranh Quảng Trị: bà thuộc một gia đình dân chài – ngư dân ven sông, ven biển; sống ở Triệu Phong – một địa bàn chịu nhiều tàn phá trong chiến tranh; và trực tiếp xuất hiện trong một bức ảnh gắn với việc đưa bộ đội, vũ khí tiếp sức cho Thành cổ.

Như vậy, điều có thể nói chắc về bà không phải là những dữ kiện tiểu sử đầy đủ theo kiểu hồ sơ hành chính, mà là vị trí của bà trong lịch sử cộng đồng: Nguyễn Thị Thu là một người phụ nữ dân thường của Quảng Trị, gắn với gia đình ngư dân, hiện diện ở tuyến hậu cần – tiếp sức – bám đất trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt.

Bảng trên không phải để “làm ít thành nhiều”, mà để cho thấy: dù dấu vết công khai về bà còn mỏng, những chi tiết tối thiểu ấy vẫn đủ chứng minh bà là một con người có thật trong một gia đình có thật, ở một vùng đất có thật, và đã tham gia vào một công việc có thật của chiến tranh.

Từ hoàn cảnh gia đình ngư dân ở Triệu Phong, ta có thể hình dung cuộc đời Nguyễn Thị Thu vốn dĩ thuộc về nhịp sống đời thường: bến nước, mái nhà, bữa cơm, lưới chài, người thân. Nhưng chiến tranh ở Quảng Trị không cho ai được đứng ngoài. Nơi đây, ranh giới giữa hậu phương và tiền tuyến nhiều khi chỉ là một con sông, một chuyến đò, một đêm bom dội xuống xóm làng.

Chính vì vậy, công lao của bà không nằm ở một chiến công cá nhân được ghi thành báo cáo riêng, mà ở sự góp sức bền bỉ của lớp người dân bám đất. Nếu bức ảnh ghi lại đúng chú thích đang được lưu truyền, thì Nguyễn Thị Thu đã không chỉ là người chứng kiến chiến tranh; bà là người trực tiếp hiện diện trong công việc tiếp sức cho chiến trường. Tư thế tay ôm súng trong ảnh cho thấy một con người sẵn sàng bảo vệ xóm làng, bảo vệ những chuyến tiếp tế, và quan trọng hơn là bảo vệ niềm tin rằng quê hương mình chưa bao giờ đầu hàng.

Đóng góp ấy rất lớn bởi nó thuộc về phần “thầm lặng” nhất của lịch sử. Một trận đánh muốn đứng vững không chỉ cần người ở mũi tiến công, mà còn cần người chèo đò, người tải đạn, người dẫn đường, người nuôi giấu, người giữ từng nếp nhà để làng xóm không hóa thành khoảng trống. Ở nghĩa đó, Nguyễn Thị Thu không đứng ngoài chiến công của tập thể; bà là một mắt xích làm nên khả năng tồn tại của cả tuyến sau cho tuyến trước.

Từ dáng hình lặng thầm mà bền bỉ của Nguyễn Thị Thu, mạch cảm xúc trong tôi tự nhiên dẫn về Mưa đỏ – bộ phim gợi lại những ngày tháng chiến tranh khốc liệt bằng sắc đỏ của máu, của lửa và của lòng yêu nước.Với Mưa đỏ (2025), đạo diễn Đặng Thái Huyền đã đưa người xem trở về những tháng ngày hoa lửa của Thành cổ Quảng Trị trong 81 ngày đêm lịch sử. Bộ phim không chỉ tái hiện chiến tranh bằng khói lửa và mất mát, mà còn khắc sâu vẻ đẹp bất tử của người lính Việt Nam, như một lời tri ân lặng lẽ mà thiêng liêng dành cho những người đã nằm lại.

Hình 2, 3. Phim trường “Mưa đỏ” tái hiện không gian chiến tranh Quảng Trị. Nguồn ảnh: VTV.vn. – Áp phích phim “Mưa đỏ”. Nguồn ảnh: vi.wikipedia.org

Nhìn vào không gian phục dựng của “Mưa đỏ”, ta càng dễ hiểu vì sao những người phụ nữ như Nguyễn Thị Thu lại đáng được nhắc nhớ: họ không ồn ào trên bề mặt điện ảnh, nhưng chính họ đã làm nên “phần nền” người thật, việc thật cho lịch sử.

Hình 4. Bà Thu cùng chồng xem phim 'Mưa đỏ' chiều 9/9 tại rạp phim. Ảnh: Minh Anh – Báo vnexpress.net

Dù Mưa đỏ đã được công chiếu từ trước, song do điều kiện sức khỏe và việc đi lại khó khăn, bà chưa thể ra rạp theo dõi. Đến chiều 9/9, nhờ sự giúp đỡ của một số người, vợ chồng bà mới được đưa đến rạp chiếu phim cách nhà chừng 10 km. Trước những thước phim tái hiện cảnh bộ đội hy sinh giữa dòng sông hay bị vùi trong bùn đất, bà không giấu được xúc động. Bà nghẹn ngào cho biết, từng thước phim hiện lên đều làm ký ức cũ trỗi dậy, khiến người bà run lên không ngớt.

Nói rằng Nguyễn Thị Thu không phải một nhân vật được quá nhiều người biết đến là đúng. Nhưng sẽ không đúng nếu từ đó cho rằng đóng góp của bà là nhỏ. Trong lịch sử chiến tranh nhân dân, chính những con người không mấy khi được gọi tên đầy đủ mới là lực nâng bền bỉ nhất của cuộc kháng chiến.

Có ba lý do để khẳng định điều đó. Thứ nhất, bà thuộc lớp dân thường trực tiếp bám trụ ở địa bàn chiến sự. Ở Quảng Trị, việc bám trụ đã là một hành động dũng cảm, bởi mỗi ngày sống sót cũng đã là một ngày đối mặt bom đạn. Thứ hai, bà gắn với một gia đình ngư dân tham gia chở bộ đội và vũ khí tiếp sức cho Thành cổ – tức góp phần vào huyết mạch hậu cần trong một trận địa nổi tiếng ác liệt. Thứ ba, hình ảnh bà tay ôm súng cho thấy không chỉ có tinh thần hậu phương mà còn có tư thế chiến đấu, ít nhất là tư thế sẵn sàng tự vệ và cùng nhân dân giữ đất.

Những đóng góp ấy không dễ đo bằng huân chương hay chức danh. Chúng được đo bằng một cách khác: nếu thiếu những con người như bà, chiến tranh cách mạng sẽ mất đi chỗ dựa trong dân; còn lịch sử hôm nay sẽ chỉ còn những dòng kể về trận đánh mà thiếu mất hơi ấm của con người.

Nguyễn Thị Thu gợi nhớ đến vẻ đẹp rất riêng của phụ nữ Quảng Trị: ít lời, gan bền, chịu đựng mà không khuất phục. Họ không nhất thiết phải là những nhân vật xuất hiện dày đặc trong tư liệu, nhưng lại hiện diện sâu trong ký ức cộng đồng bởi cách họ đứng vững giữa thời khắc nghiệt ngã nhất.

Khi đặt bà vào không gian Quảng Trị – vùng đất mà 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ đã đi vào lịch sử như bản tráng ca của quân và dân – ta càng thấy rõ hơn ý nghĩa của bức ảnh. Đó không chỉ là ảnh của một cá nhân. Đó là ảnh của cả một lớp người dân đã nhập thân vào kháng chiến bằng những công việc tưởng chừng nhỏ bé nhưng lại không thể thay thế.

Việc bộ phim “Mưa đỏ” được đầu tư phim trường tại Quảng Trị và được khán giả đón nhận mạnh mẽ cho thấy lịch sử vẫn còn khả năng lay động rất sâu trong hiện tại. Tuy nhiên, nếu điện ảnh giúp chúng ta nhìn lại những gương mặt nổi bật của chiến trường, thì bài viết này muốn nhắc thêm về những con người đứng ở lớp nền của lịch sử – như Nguyễn Thị Thu.

Từ Thái Nguyên, vùng đất giàu truyền thống cách mạng, nhìn về Quảng Trị, tôi càng hiểu rằng tri ân không chỉ là nhớ những tên tuổi đã thành biểu tượng lớn, mà còn là học cách cúi xuống trước những dấu vết rất mỏng của những người đã góp sức bằng cả đời mình. Giữ gìn ký ức về Nguyễn Thị Thu, vì thế, cũng là một cách giữ gìn sự công bằng cho lịch sử.

Tôi chọn gọi Nguyễn Thị Thu là “Bông lửa Quảng Trị” không phải để mỹ lệ hóa chiến tranh, mà để nói về một vẻ đẹp tinh thần: nhỏ bé mà bền bỉ, lặng lẽ mà sáng bừng. Bà không phải nhân vật quá nổi tiếng, nhưng chính điều đó khiến công lao của bà càng đáng quý, bởi bà đại diện cho vô số phụ nữ Việt Nam đã cống hiến mà không đòi được gọi tên nhiều.

Từ vài dòng chú thích ảnh, ta chưa thể viết một tiểu sử đầy đủ. Nhưng từ chính sự ít ỏi ấy, ta có thể nhận ra một chân lý lớn hơn: lịch sử đất nước được làm nên không chỉ bởi những người ở hàng đầu, mà còn bởi những người dân bình thường biết đặt vận mệnh chung lên trên sự bình yên riêng. Nguyễn Thị Thu là một trong những con người như thế.