NGUYỄN THIỆN THUẬT
CÂU CHUYỆN HOA LỬA – NGUYỄN THIỆN THUẬT
Giữa những năm tháng đen tối cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp từng bước áp đặt ách thống trị lên đất Bắc Kỳ, từ vùng lau sậy hoang vu của Hưng Yên đã bùng lên một ngọn lửa kháng chiến bền bỉ mang tên Nguyễn Thiện Thuật.
Sinh năm Giáp Thìn (1844) tại làng Xuân Dục, trong một gia đình nhà nho nghèo, Nguyễn Thiện Thuật sớm mang trong mình chí khí của dòng họ hậu duệ Nguyễn Trãi. Đỗ Tú tài, rồi Cử nhân, ông từng giữ nhiều chức vụ quan trọng của triều đình như Tri phủ, Tán tương quân vụ, Chánh sứ sơn phòng. Nhưng khi thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai (1882–1883), trong lúc triều đình dần nhân nhượng, ông đã lựa chọn con đường không lối lui: kháng lệnh, quyết tâm đánh Pháp.
Đầu năm 1883, Nguyễn Thiện Thuật rời quan trường, chiêu mộ nghĩa quân, liên kết với Đinh Gia Quế, lập căn cứ tại Bãi Sậy – vùng đầm lầy lau sậy rậm rạp của đồng bằng Bắc Bộ. Sau Hiệp ước Harmand, dù có lệnh bãi binh, ông vẫn tiếp tục chiến đấu. Khi các thành trì lần lượt thất thủ, ông tạm rút sang Trung Quốc, chờ thời cơ.
Tháng 7 năm 1885, hưởng ứng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi, Nguyễn Thiện Thuật trở về, trở thành linh hồn của phong trào kháng Pháp ở Bắc Kỳ. Ông được phong Bắc kỳ Hiệp thống quân vụ đại thần, lãnh đạo nghĩa quân Bãi Sậy đánh Pháp bằng chiến thuật du kích linh hoạt, dựa vào địa hình sình lầy và sự chở che của nhân dân. Ngọn lửa Bãi Sậy nhanh chóng lan rộng khắp Hưng Yên, Thái Bình, Hải Dương, liên kết với nhiều thủ lĩnh Cần Vương khác, duy trì cuộc kháng chiến suốt những năm 1885–1889.
Năm 1888, trước sự đàn áp khốc liệt của thực dân Pháp do Hoàng Cao Khải chỉ huy, Nguyễn Thiện Thuật trao quyền chỉ huy cho em trai và các tướng lĩnh, rồi sang Trung Quốc tìm đường cứu nước. Ông mất nơi đất khách năm 1926, nhưng ngọn lửa ông thắp lên chưa bao giờ tắt.
Từ bãi sậy năm xưa đến những con đường, mái trường mang tên ông hôm nay, Nguyễn Thiện Thuật vẫn là biểu tượng của khí phách, của lòng trung quân ái quốc và của một thế hệ đã chọn đứng lên, dù biết trước con đường là đầy máu và lửa.
