NGUYỄN THỨC ĐƯỜNG (TRẦN HỮU LỰC) – VỊ VÕ SĨ CÁCH MẠNG HIẾN DÂNG TUỔI TRẺ
Sinh năm 1885 tại làng Đông Chữ (nay thuộc xã Nghi Trung, huyện Nghi Lộc, Nghệ An), Nguyễn Thức Đường, hiệu Càn Kiệm, là con trai cụ Nguyễn Thức Tự – một nhà nho yêu nước, thầy học của Phan Bội Châu. Từ mái nhà ấy, tinh thần yêu nước sớm thấm vào tâm hồn người thiếu niên có dung mạo tuấn tú, thông minh và khí phách hiếm có.
Được Phan Bội Châu dìu dắt, Nguyễn Thức Đường sớm bỏ con đường khoa cử để đi theo con đường bạo động cứu nước. Phan Bội Châu từng nhận xét ông “có thái độ như một nhà võ sĩ đời xưa”, dám hành động quyết liệt vì đại nghĩa. Khi xuất dương, ông đổi tên là Trần Hữu Lực, sang Nhật Bản học tại Đồng Văn thư viện, nhanh chóng trở thành học sinh xuất sắc.
Sau khi bị trục xuất khỏi Nhật, ông sang Trung Quốc, vừa lao động kiếm sống vừa học tiếng Hoa. Tại Quảng Tây quân hiệu, ông cải danh, nhập quốc tịch Trung Hoa, học quân sự chính quy. Ba năm học tập trong môi trường quân đội rèn giũa ông thành một sĩ quan có tài thao lược, kỷ luật nghiêm minh, quân sĩ kính nể.
Sau Cách mạng Tân Hợi 1911, phong trào cách mạng Việt Nam có cơ hội mới. Khi Việt Nam Quang Phục hội ra đời (1912), Trần Hữu Lực được giao phụ trách quân vụ, tham gia viết Tuyên cáo và thư kêu gọi đồng bào Nghệ Tĩnh. Trước sự truy bắt gắt gao của thực dân Pháp, ông tự nguyện sang Xiêm La, tổ chức lực lượng Việt kiều quang phục, được cử làm Trú Xiêm Quang Phục hội chi bộ bộ trưởng.
Ông bôn ba khắp đất Xiêm, gây dựng được đội quân hơn 60 người, dự định vượt biên qua Lào đánh vào Nam Trung Bộ. Nhưng do chính quyền Xiêm thỏa hiệp với Pháp, ông bị bắt trên tàu, giải về Hỏa Lò – Hà Nội. Trước tra tấn dã man và dụ dỗ đầu hàng, ông giữ trọn khí tiết, không khai nửa lời.
Ngày 20 tháng 12 năm Ất Dậu (22/1/1916), thực dân Pháp xử bắn Nguyễn Thức Đường – Trần Hữu Lực cùng Hoàng Trọng Mậu tại trường bắn Bạch Mai. Tuổi đời còn rất trẻ, nhưng ông đã sống trọn một đời võ sĩ cách mạng, lấy máu mình tô thắm lý tưởng độc lập.
