Nguyễn Trãi (1380 – 1442)
Nguyễn Trãi (1380 – 1442), hiệu là Ức Trai, là anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, nhà tư tưởng, nhà quân sự, chính trị và nhà văn kiệt xuất của dân tộc Việt Nam.
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước và văn học tại Thăng Long (quê gốc ở Nhị Khê, Thường Tín, Hà Nội), Nguyễn Trãi sớm đỗ Thái học sinh năm 1400 và làm quan dưới triều nhà Hồ. Năm 1407, khi nhà Minh xâm lược Đại Việt, nhà Hồ thất bại, cha ông là Nguyễn Phi bị giặc bắt đưa về Tàu. Vừa khắc ghi lời dặn của cha phải tìm cách trả thù nhà, nợ nước, Nguyễn Trãi vừa trải qua nhiều năm bế tắc, bị giặc quản thúc tại Đông Quan. Với lòng yêu nước tha thiết, ông đã trốn vào vùng núi Lam Sơn (Thanh Hóa) tìm gặp Lê Lợi, dâng bản Bình Ngô sách – chiến lược đánh đuổi quân Minh bằng phương châm "mưu phạt tâm công" (đánh vào lòng người).
Trong suốt 10 năm Khởi nghĩa Lam Sơn (1418 – 1427), Nguyễn Trãi trở thành linh hồn chiến lược của nghĩa quân, cố vấn tin cậy nhất bên cạnh Bình Định Vương Lê Lợi. Ông đã soạn thảo hàng trăm thư từ dụ hàng các tướng Minh (tập hợp trong Quân trung từ mệnh tập), góp phần quan trọng làm suy yếu ý chí chiến đấu của kẻ thù. Thắng lợi hoàn toàn của cuộc kháng chiến được ghi dấu bằng bản Bình Ngô đại cáo do ông thừa lệnh Lê Lợi soạn thảo vào đầu năm 1428 – một kiệt tác văn chương, bản Tuyên ngôn Độc lập thứ hai khẳng định chủ quyền dân tộc và tư tưởng nhân nghĩa ngời sáng: "Rực rỡ thay, nhân nghĩa là gốc của việc giữ nước, trừ tàn là trước hết để yên dân".
Sau khi nhà Hậu Lê thành lập, Nguyễn Trãi đảm nhận nhiều trọng trách trong triều đình, nỗ lực kiến thiết đất nước, phát triển văn hóa và luật pháp. Tuy nhiên, đường công danh của ông gặp nhiều gập gềnh do sự gièm pha của giới gian thần, khiến ông nhiều lần xin lui về ở ẩn tại Côn Sơn (Hải Dương). Năm 1442, thảm án Lệ Chi Viên (vụ án vườn vải) bất ngờ ập đến, Nguyễn Trãi bị khép vào án oan nghiệt và chịu hình phạt "tru di tam tộc". Đến năm 1464, vua Lê Thánh Tông mới chính thức minh oan cho ông, cho sưu tầm lại di sản văn hóa, thơ văn vĩ đại của Ức Trai.
Nguyễn Trãi để lại cho hậu thế một di sản đồ sộ trên nhiều lĩnh vực: quân sự, văn học (Quốc âm thi tập, Ức Trai thi tập), địa lý (Dư địa chí)... Năm 1980, ông được UNESCO công nhận là Danh nhân văn hóa thế giới, mãi mãi là biểu tượng ngời sáng của trí tuệ, lòng yêu nước và tinh thần nhân đạo Việt Nam.
