Nguyễn Trãi
Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc Việt Nam, có những con người không chỉ đi qua thời đại của mình mà còn để lại dấu ấn sâu đậm, soi sáng cả những thế kỉ về sau. Đó là những bậc anh hùng đã dùng trí tuệ, nhân cách và tấm lòng yêu nước để góp phần làm nên diện mạo tinh thần của dân tộc. Giữa những năm tháng đầy biến động của thế kỉ XV – khi đất nước chìm trong đau thương, mất mát vì chiến tranh và ách đô hộ tàn bạo – Nguyễn Trãi đã xuất hiện như một ngôi sao biết tỏa sáng bằng cả trí tuệ và nhân nghĩa. Ông không chỉ là người góp công lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc mà còn là nhà tư tưởng, nhà văn hóa lớn, người đã dùng ngòi bút để viết nên khát vọng độc lập, tự do và hòa bình cho nhân dân.
Nguyễn Trãi sinh năm 1380 tại Thăng Long – trung tâm chính trị, văn hóa lớn của Đại Việt lúc bấy giờ. Quê gốc của ông ở làng Chi Ngại, huyện Phượng Sơn, lộ Lạng Giang (nay thuộc tỉnh Hải Dương). Ông xuất thân trong một gia đình khoa bảng và giàu truyền thống yêu nước. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh – một trí thức nổi tiếng đương thời, mẹ ông là Trần Thị Thái – con gái của Trần Nguyên Đán, một vị đại thần có uy tín lớn trong triều Trần. Chính môi trường gia đình giàu học vấn và đạo lý ấy đã sớm hun đúc ở Nguyễn Trãi nhân cách cao đẹp, lòng yêu nước thiết tha và ý thức trách nhiệm sâu sắc đối với vận mệnh dân tộc.
Tuổi trẻ của Nguyễn Trãi gắn liền với những biến cố lớn của đất nước. Khi nhà Minh xâm lược Đại Việt, nhân dân phải chịu cảnh áp bức, bóc lột tàn bạo. Chứng kiến cảnh cha mình bị bắt giải sang Trung Quốc, Nguyễn Trãi vừa đau xót vừa nung nấu quyết tâm tìm con đường cứu nước. Không lựa chọn cuộc sống ẩn dật hay đầu hàng, ông đã tìm đến cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo. Từ đây, Nguyễn Trãi trở thành một trong những nhân vật trung tâm, giữ vai trò quân sư, góp phần quan trọng vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân Minh kéo dài mười năm.
Trong khởi nghĩa Lam Sơn, Nguyễn Trãi không trực tiếp cầm gươm ra trận mà chiến đấu bằng trí tuệ và ngòi bút. Ông đã cùng Lê Lợi xây dựng đường lối kháng chiến đúng đắn, lấy “nhân nghĩa” làm nền tảng, kết hợp sức mạnh quân sự với chiến tranh tâm lý và ngoại giao. Những bức thư ông viết gửi cho tướng giặc không chỉ thể hiện lập luận sắc bén, mà còn toát lên tinh thần khoan dung, nhân đạo, khuyên giặc sớm quy hàng để tránh tổn thất sinh mạng. Tư tưởng ấy thể hiện sâu sắc quan điểm “lấy đại nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo” – một tư tưởng tiến bộ vượt thời đại.
Đỉnh cao trong sự nghiệp chính trị và tư tưởng của Nguyễn Trãi là sự ra đời của tác phẩm “Bình Ngô đại cáo” vào năm 1428:
“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo;
Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu,
Núi sông bờ cỏi đã chia,
Phong tục Bắc Nam cũng khác.
Từ Triệu, Đinh, Lí, Trần bao đời gây nền độc lập,
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương;
Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau,
Song hào kiệt đời nào cũng có.
Vậy nên:
Lưu Cung tham công nên thất bại,
Triệu Tiết thích lớn phải tiêu vong.
Cửa Hàm Tử bắt sống Toa Đô,
Sông Bạch Đằng giết tươi Ô Mã.
Việc xưa xem xét,
Chứng cứ còn ghi…”
Đây không chỉ là bản tổng kết thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân Minh, mà còn là bản tuyên ngôn độc lập hùng hồn của dân tộc Việt Nam ở thế kỉ XV. Tác phẩm đã khẳng định mạnh mẽ chủ quyền quốc gia, đề cao vai trò của nhân dân và thể hiện tư tưởng nhân nghĩa xuyên suốt. Với lập luận chặt chẽ, ngôn từ hùng hồn và cảm xúc sâu sắc, “Bình Ngô đại cáo” được xem là áng văn chính luận mẫu mực, có giá trị to lớn cả về lịch sử lẫn văn học.
Sau khi đất nước giành lại độc lập, Nguyễn Trãi tiếp tục tham gia triều chính nhà Lê, góp công xây dựng quốc gia trong buổi đầu hòa bình. Tuy nhiên, cuộc đời ông không được hưởng trọn vinh quang. Do sự phức tạp của chính trường phong kiến và lòng đố kỵ của những kẻ tiểu nhân, Nguyễn Trãi nhiều lần bị nghi ngờ, phải lui về ở ẩn tại Côn Sơn. Bi kịch lớn nhất xảy ra vào năm 1442 với vụ án Lệ Chi Viên, khiến ông cùng cả gia đình bị tru di tam tộc. Đây là một nỗi oan khuất đau đớn không chỉ đối với cá nhân Nguyễn Trãi mà còn là vết thương lớn trong lịch sử dân tộc. Hơn hai mươi năm sau, vua Lê Thánh Tông mới chính thức minh oan cho ông, khẳng định Nguyễn Trãi là bậc trung thần, nghĩa sĩ, một lòng vì nước vì dân.
Không chỉ là nhà chính trị và quân sư tài ba, Nguyễn Trãi còn là một nhà văn hóa, nhà thơ lớn của dân tộc. Sự nghiệp văn học của ông vô cùng phong phú, gồm nhiều tác phẩm viết bằng chữ Hán và chữ Nôm. Những tác phẩm tiêu biểu như “Quân trung từ mệnh tập”, “Ức Trai thi tập”, “Quốc âm thi tập” đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử văn học Việt Nam. Đặc biệt, “Quốc âm thi tập” có ý nghĩa lớn vì đã góp phần khẳng định vị trí của chữ Nôm, mở đường cho sự phát triển của văn học dân tộc. Thơ văn Nguyễn Trãi vừa mang tính trí tuệ sâu sắc, vừa chan chứa cảm xúc nhân văn, thể hiện tình yêu thiên nhiên, lòng thương dân và khát vọng về một xã hội thái bình, hạnh phúc.
Tư tưởng nhân nghĩa là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi. Ông luôn đề cao vai trò của nhân dân, coi dân là gốc của quốc gia. Quan điểm “lấy dân làm gốc” không chỉ thể hiện trong tư tưởng chính trị mà còn thấm đẫm trong thơ văn của ông. Chính tư tưởng tiến bộ ấy đã làm nên tầm vóc vĩ đại và sức sống lâu bền của Nguyễn Trãi trong lịch sử dân tộc.
Với những cống hiến to lớn cho lịch sử và văn hóa Việt Nam, Nguyễn Trãi đã được nhân dân đời đời kính trọng. Năm 1980, UNESCO công nhận ông là Danh nhân văn hóa thế giới, khẳng định giá trị to lớn và tầm ảnh hưởng sâu rộng của tư tưởng, văn chương Nguyễn Trãi đối với nhân loại.
Nguyễn Trãi đã sống trọn một đời vì nước, vì dân, lấy nhân nghĩa làm gốc, lấy hạnh phúc của nhân dân làm mục tiêu cao nhất. Cuộc đời ông là bài học sâu sắc về trách nhiệm của người trí thức trước vận mệnh dân tộc, về sự kết hợp hài hòa giữa tài năng và đạo đức, giữa trí tuệ và lòng nhân ái. Dù thời gian đã lùi xa hàng thế kỉ, nhưng tên tuổi và tư tưởng của Nguyễn Trãi vẫn còn sống mãi, trở thành niềm tự hào bất diệt của dân tộc Việt Nam.
Nếu ở buổi đầu lịch sử ấy, Nguyễn Trãi hiện lên như một ngôi sao tỏa sáng giữa bầu trời u tối của dân tộc, thì ở cuối hành trình thời gian, ánh sáng ấy vẫn còn nguyên vẹn giá trị và sức lan tỏa. Ngôi sao mang tên Nguyễn Trãi không chỉ soi rọi cho thế kỉ XV đầy biến động, mà còn dẫn đường cho bao thế hệ người Việt trên con đường gìn giữ và bồi đắp những giá trị cao đẹp của dân tộc. Ánh sáng ấy được thắp lên từ trí tuệ lớn, từ nhân cách cao cả và từ một tấm lòng suốt đời đau đáu vì nước, vì dân. Ánh sáng Nguyễn Trãi không chói lòa trong khoảnh khắc, mà bền bỉ như ngọn đèn được thắp lên từ nhân nghĩa và trí tuệ, càng đi qua thử thách của thời gian càng trở nên trong trẻo và vững bền. Đó là ánh sáng không chỉ soi rọi con đường dựng nước và giữ nước, mà còn soi chiếu vào lương tri con người, nhắc nhở mỗi thế hệ về trách nhiệm sống có ích, sống tử tế và sống vì cộng đồng. Chính ánh sáng ấy đã giúp Nguyễn Trãi vượt qua bi kịch cá nhân để trở thành biểu tượng tinh thần bất tử của dân tộc.
