Nguyễn Trãi – anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới

Nguyễn Trãi (1380-1442), hiệu Ức Trai, là một trong những nhân vật lịch sử - văn hóa vĩ đại nhất của dân tộc Việt Nam, người kết tinh trọn vẹn phẩm chất của một nhà chính trị, quân sự, ngoại giao, và một nhà văn, nhà thơ lớn, được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới năm 1980.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học, cha là Nguyễn Phi Khanh, ông ngoại là quan Tư đồ Trần Nguyên Đán, Nguyễn Trãi sớm bộc lộ tài năng xuất chúng. Khi quân Minh xâm lược, cha ông bị bắt giải về Trung Quốc, Nguyễn Trãi đã nén đau thương, gạt nước mắt trở về nuôi chí "rửa nhục cho nước, trả thù cho cha", tìm đến với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn của Lê Lợi, dâng lên bản "Bình Ngô sách" vạch ra đường lối chiến lược đánh giặc cứu nước sáng suốt, trở thành quân sư số một, cánh tay đắc lực bên cạnh Lê Lợi trong suốt 10 năm kháng chiến gian khổ.

Đóng góp nổi bật của Nguyễn Trãi là tư tưởng quân sự kết hợp "tâm công" (đánh vào lòng người) với sức mạnh quân sự, chủ trương "đem đại nghĩa để thắng hung tàn, lấy chí nhân để thay cường bạo". Ông đã thảo hàng trăm bức thư dụ hàng gửi các tướng lĩnh, thành trì quân Minh, góp phần làm tan rã ý chí chiến đấu của địch mà không cần tốn nhiều xương máu binh sĩ. Sau khi kháng chiến thắng lợi, ông thay mặt Lê Lợi soạn thảo "Bình Ngô đại cáo" – được xem như bản tuyên ngôn độc lập thứ hai của dân tộc, với tư tưởng nhân nghĩa sâu sắc và ý thức về nền văn hiến lâu đời: "Như nước Đại Việt ta từ trước/ Vốn xưng nền văn hiến đã lâu/ Núi sông bờ cõi đã chia/ Phong tục Bắc Nam cũng khác".

Bên cạnh sự nghiệp chính trị - quân sự, Nguyễn Trãi còn để lại di sản văn học đồ sộ với "Quốc âm thi tập" – tập thơ Nôm cổ nhất còn lưu giữ được, "Ức Trai thi tập", "Dư địa chí"... thể hiện tâm hồn thi sĩ tinh tế, tình yêu thiên nhiên, đất nước sâu sắc cùng tấm lòng ưu ái đối với dân, với nước: "Ăn lộc đền ơn kẻ cấy cày" và tư tưởng "việc nhân nghĩa cốt ở yên dân".

Đáng tiếc, cuộc đời Nguyễn Trãi kết thúc trong bi kịch oan khuất với vụ án Lệ Chi Viên năm 1442, khiến ông và cả gia tộc bị tru di tam tộc. Mãi đến năm 1464, vua Lê Thánh Tông mới minh oan, truy phong và cho sưu tầm lại di cảo của ông. Ngày nay, Nguyễn Trãi được tôn vinh là anh hùng dân tộc, nhà tư tưởng, nhà văn hóa kiệt xuất, tấm gương sáng ngời về trí tuệ và nhân cách cho muôn đời sau noi theo.