Nguyễn Trãi: Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới và tư tưởng "Lấy đại nghĩa thắng bạo tàn"

Nguyễn Trãi (1380 – 1442), tự là Trãi, hiệu là Ức Trai, quê gốc ở làng Chi Ngại (nay thuộc chí Linh, Hải Dương) và sau dời về Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). Ông sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước và văn học: cha ông là Nguyễn Trãi (Nguyễn Fe/Nguyễn Phi卿) - một sĩ phu yêu nước, và mẹ là Trần Thị Thái - con gái của Quan đại thần Trần Nguyên Hãn.

Khi nhà Minh xâm lược Đại Việt và đánh bại nhà Hồ, Nguyễn Trãi bị giặc bắt giữ ở Đông Quan. Với lòng yêu nước nồng nàn và ý chí trả thù nhà rửa nợ nước, ông đã vượt qua sự quản thúc của địch để tìm đường theo Lê Lợi – người đang dấy binh khởi nghĩa tại vùng núi Lam Sơn (Thanh Hóa). Ông đã dâng bản Bình Ngô sách – chiến lược đánh quân Minh bằng phương châm "mưu phạt tâm công" (đánh vào lòng người), đặt nền móng chiến lược cho toàn bộ cuộc kháng chiến.

Trong suốt 10 năm gian khổ của cuộc Khởi nghĩa Lam Sơn (1418 – 1427), Nguyễn Trãi giữ vai trò mưu sĩ thân tín bên cạnh Lê Lợi. Ông vừa tham gia bàn kế sách quân sự, vừa trực tiếp soạn thảo các thư từ ngoại giao gửi quân Minh (thu thập trong tập Quân trung từ mệnh tập), làm tan rã hàng ngũ kẻ thù mà không cần tốn nhiều xương máu.

Khi cuộc kháng chiến hoàn toàn thắng lợi, năm 1428, Nguyễn Trãi thay lời Lê Lợi soạn thảo Bình Ngô đại cáo. Tác phẩm không chỉ khẳng định chủ quyền độc lập dân tộc, tố cáo tội ác dã man của quân xâm lược mà còn nêu cao triết lý nhân nghĩa: "Rèn trí lực để nâng cao lòng dân/Lấy đại nghĩa thắng bạo tàn, lấy chí nhân thay hèn hạ". Tác phẩm được ví như bản Tuyên ngôn Độc lập thứ hai trong lịch sử Việt Nam.

Không chỉ là một nhà quân sự - ngoại giao kiệt xuất, Nguyễn Trãi còn là một nhà văn hóa, nhà thơ vĩ đại. Tác phẩm Dư địa chí của ông là cuốn sách địa lý lịch sử đầu tiên của nước ta. Các tập thơ Ức Trai thi tập (tiếng Hán) và Quốc âm thi tập (tiếng Nôm) thể hiện tâm hồn thanh cao, tình yêu thiên nhiên sâu sắc và lòng tha thiết với nhân dân, đất nước.

Năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh của ông, tổ chức UNESCO đã vinh danh Nguyễn Trãi là Danh nhân văn hóa thế giới, ghi nhận những đóng góp to lớn của ông cho kho tàng văn hóa nhân loại.