NGUYỄN TRÃI – NGƯỜI VIẾT BÌNH NGÔ ĐẠI CÁO

NGUYỄN TRÃI – NGƯỜI VIẾT BÌNH NGÔ ĐẠI CÁO

Cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV, Đại Việt bước vào một giai đoạn đầy biến động. Nhà Trần suy yếu, Hồ Quý Ly lên ngôi và lập ra nhà Hồ vào năm 1400. Chỉ vài năm sau, năm 1407, quân Minh tiến vào Đại Việt, nhà Hồ thất bại và đất nước rơi vào thời kỳ bị nhà Minh đô hộ. Trong hoàn cảnh ấy, một người trí thức trẻ tên là Nguyễn Trãi bắt đầu bước vào một chặng đường lịch sử đầy gian nan.

Nguyễn Trãi sinh năm 1380, hiệu là Ức Trai. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một học giả nổi tiếng và từng làm quan dưới triều Trần rồi triều Hồ. Nguyễn Trãi được giáo dục trong một gia đình có truyền thống học hành, sớm tiếp thu tư tưởng Nho giáo và có kiến thức sâu rộng về lịch sử, chính trị và văn chương.

Khi quân Minh xâm lược Đại Việt, cha của Nguyễn Trãi là Nguyễn Phi Khanh bị bắt đưa sang Trung Quốc. Theo sử sách và các tác phẩm viết về cuộc đời Nguyễn Trãi, ông từng theo cha đến nơi quân Minh áp giải tù binh, nhưng Nguyễn Phi Khanh khuyên con quay trở về tìm cách cứu nước thay vì đi theo mình. Câu chuyện ấy trở thành một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời Nguyễn Trãi.

Nguyễn Trãi trở về Đại Việt trong hoàn cảnh đất nước đang bị quân Minh kiểm soát. Ông không chọn cuộc sống yên ổn cho riêng mình mà tìm đến lực lượng đang đứng lên chống quân Minh. Sau đó, ông tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo.

Ban đầu, nghĩa quân Lam Sơn gặp rất nhiều khó khăn. Lực lượng còn ít, vũ khí và lương thực thiếu thốn, trong khi quân Minh có quân đội mạnh và kiểm soát nhiều vùng đất. Nghĩa quân phải nhiều lần chiến đấu trong điều kiện bất lợi, có lúc phải rút vào vùng núi Chí Linh để bảo toàn lực lượng.

Trong cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Trãi không phải là người trực tiếp cầm quân trên chiến trường như Trần Hưng Đạo. Vai trò nổi bật của ông là tham mưu, hoạch định chiến lược và đặc biệt là sử dụng văn thư, ngoại giao để tác động đến quân Minh và các tướng lĩnh của họ. Ông đề cao tư tưởng nhân nghĩa và chủ trương đánh vào ý chí của đối phương, kết hợp quân sự với vận động và thuyết phục.

Một trong những đóng góp nổi bật của Nguyễn Trãi là những thư từ gửi quân Minh, thường được tập hợp trong tác phẩm Quân trung từ mệnh tập. Qua những văn thư ấy, ông lập luận về chính nghĩa của cuộc kháng chiến, phân tích tình thế và kêu gọi đối phương chấm dứt chiến tranh.

Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn dần lớn mạnh. Năm 1424, nghĩa quân chuyển hướng vào Nghệ An. Sau đó, nghĩa quân tiếp tục mở rộng địa bàn hoạt động, giành được nhiều thắng lợi. Năm 1426, nghĩa quân tiến ra Bắc và đánh bại nhiều lực lượng của quân Minh. Chiến thắng Chi Lăng – Xương Giang năm 1427 là một bước ngoặt quyết định. Đạo viện binh lớn của quân Minh do Liễu Thăng chỉ huy bị đánh bại, còn quân Minh ở Đông Quan rơi vào thế bị bao vây.

Trong hoàn cảnh ấy, nghĩa quân Lam Sơn không lựa chọn việc tiếp tục chiến tranh bằng mọi giá. Nguyễn Trãi tham gia vào quá trình thương lượng, góp phần thúc đẩy việc giải quyết chiến tranh bằng con đường ngoại giao. Cuối cùng, quân Minh rút khỏi Đại Việt.

Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Thuận Thiên, mở ra triều Lê sơ. Sau cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Trãi được giao nhiều trọng trách trong triều đình.

Cũng trong năm 1428, Nguyễn Trãi thay mặt Lê Lợi soạn Bình Ngô đại cáo. Đây là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của văn học và lịch sử Việt Nam.

Bình Ngô đại cáo tuyên bố thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và khẳng định nền độc lập của Đại Việt. Tác phẩm trình bày tư tưởng nhân nghĩa, khẳng định chủ quyền và truyền thống văn hiến của đất nước, đồng thời thuật lại quá trình nghĩa quân Lam Sơn chiến đấu chống quân Minh.

Điểm đặc biệt của Bình Ngô đại cáo là Nguyễn Trãi không chỉ kể về chiến thắng. Ông đặt cuộc chiến trong một quan niệm rộng hơn về quốc gia và dân tộc. Đại Việt được nhìn nhận là một quốc gia có nền văn hiến, lãnh thổ, phong tục và lịch sử riêng. Vì vậy, việc chống lại sự xâm lược được trình bày như một cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập.

Sau khi đất nước giành lại độc lập, Nguyễn Trãi mong muốn xây dựng một xã hội ổn định, trong đó người dân có cuộc sống yên bình. Tuy nhiên, con đường chính trị của ông không phải lúc nào cũng thuận lợi. Trong triều đình nhà Lê sơ xuất hiện những mâu thuẫn và tranh chấp quyền lực, còn Nguyễn Trãi nhiều lần rơi vào tình thế khó khăn.

Năm 1433, Lê Thái Tổ qua đời. Nguyễn Trãi tiếp tục làm quan dưới triều Lê Thái Tông, nhưng ông không phải lúc nào cũng được trọng dụng. Có thời gian ông xin về ở ẩn tại Côn Sơn. Tại đây, ông tiếp tục sáng tác thơ văn và sống cuộc đời của một nhà trí thức gắn bó với thiên nhiên.

Nhưng đến năm 1440, Nguyễn Trãi được gọi trở lại triều đình dưới thời vua Lê Thái Tông. Ông tiếp tục tham gia chính sự và được giao nhiều công việc.

Năm 1442, một biến cố lớn xảy ra.

Vua Lê Thái Tông đi tuần ở miền Đông và nghỉ tại Lệ Chi Viên, nơi Nguyễn Trãi đang ở. Nhà vua qua đời đột ngột. Sau sự kiện này, Nguyễn Trãi và vợ là Nguyễn Thị Lộ bị quy kết liên quan đến cái chết của nhà vua.

Nguyễn Trãi bị xử tội và dẫn đến vụ án được lịch sử gọi là Lệ Chi Viên. Ông cùng nhiều người trong gia đình bị xử tử. Đây là một trong những thảm án lớn trong lịch sử chính trị thời Lê sơ.

Nguyễn Trãi mất năm 1442, khi mới 62 tuổi.

Nhiều năm sau, đến năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi, truy tặng chức tước và phục hồi danh dự cho ông. Gia đình và những người liên quan đến vụ án cũng được xem xét lại.

Cuộc đời Nguyễn Trãi vì thế có một nghịch lý rất lớn. Ông là người góp phần quan trọng vào thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, là tác giả của Bình Ngô đại cáo, một tác phẩm có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam, nhưng cuối đời lại chịu một thảm họa chính trị nghiêm trọng.

Nguyễn Trãi được nhớ đến không chỉ với tư cách một nhà chính trị, một nhà ngoại giao hay một nhà văn. Ông còn là một trong những trí thức lớn của lịch sử Việt Nam, người dành phần quan trọng của cuộc đời cho việc giành lại và xây dựng nền độc lập của đất nước.

Câu chuyện về Nguyễn Trãi cũng cho thấy lịch sử không chỉ có những chiến thắng trên chiến trường. Sau khi chiến tranh kết thúc, việc xây dựng một đất nước hòa bình và ổn định cũng là một thử thách lớn. Một con người có thể đóng góp rất nhiều cho đất nước nhưng vẫn có thể gặp những biến cố lớn trong cuộc đời chính trị.

Hơn năm thế kỷ sau ngày ông qua đời, những tác phẩm của Nguyễn Trãi vẫn còn được đọc và nghiên cứu. Trong đó, Bình Ngô đại cáo vẫn là một dấu mốc đặc biệt, bởi qua tác phẩm ấy, tiếng nói về độc lập, chủ quyền và lòng nhân nghĩa của một thời đại đã được lưu lại cho các thế hệ sau.

Nguyễn Trãi để lại trong lịch sử hình ảnh của một con người dùng trí tuệ, văn chương và tài năng chính trị để góp phần vào cuộc đấu tranh giành lại độc lập cho Đại Việt. Cuộc đời ông có những chiến thắng, những đóng góp lớn, nhưng cũng có những mất mát và oan khuất. Chính sự đan xen ấy khiến câu chuyện về Nguyễn Trãi trở thành một trong những câu chuyện nhiều chiều và đáng suy ngẫm nhất của lịch sử Việt Nam.