Nguyễn Trãi và "Hòn Than Đỏ": Tia Sỏa Hạt Mầm Nhân Nghĩa Giữa Đêm Trường

Thời gian Nguyễn Trãi cáo quan về ở ẩn tại núi Côn Sơn là quãng thời gian tâm hồn ông tuy được thanh tịnh giữa thiên nhiên nhưng lòng vẫn nặng trĩu nỗi niềm thời thế. Đất nước lúc bấy giờ chịu nhiều biến động, lòng người ly tán, triều đình nhiễu nhương.

Một buổi chiều mùa đông se lạnh, Nguyễn Trãi ngồi bên bếp lửa nhỏ cùng một cậu bé chăn trâu tên là Lúa – người thường hay đem củi khô đến dâng ông và chăm chú nghe ông kể chuyện lịch sử. Thấy cậu bé run lên vì rét, ông nhặt một thanh củi đang cháy đỏ rực, đặt vào một chiếc vò đất nhỏ rồi phủ một lớp tro ấm lên trên, đoạn bảo:

"Cháu hãy cầm lấy vò này. Bề ngoài tuy thấy tro lạnh ngắt, khói chẳng bay, nhưng ở sâu trong lòng nó, hoa lửa vẫn âm ỉ cháy. Chỉ cần gặp một làn gió mới thổi nhẹ hoặc thêm vào một thanh củi khô, nó sẽ bùng lên thành ngọn lửa sưởi ấm cả gian nhà."

Cậu bé Lúa ngơ ngác nhìn, chưa thấu hết ý nghĩa. Nguyễn Trãi xoa đầu cậu, từ tốn giảng giải:

"Lòng yêu nước, thương dân của mỗi con người chúng ta cũng giống như hoa lửa trong vò đất ấy. Dù thời thế có lúc tối tăm, cường quyền có lúc bạo tàn vùi lấp đi ánh sáng bên ngoài, nhưng ngọn lửa cốt cách, đạo lý và tình người trong dân tộc chưa bao giờ tắt. Nó chỉ đang chờ thời cơ để bùng cháy, soi đường cho chúng ta vượt qua đêm đen."

Câu nói ấy cùng hình ảnh "hòn than đỏ" trong chiếc vò đất nghèo khó đã theo cậu bé Lúa suốt những năm tháng trưởng thành. Về sau, khi tinh thần nhân nghĩa của Nguyễn Trãi qua tập Quân trung từ mệnh tập hay Ức Trai thi tập lan tỏa khắp nơi, người ta mới hiểu rằng: ngọn lửa mà ông thắp lên không chỉ sưởi ấm một căn gác nhỏ ở Côn Sơn, mà còn là ngọn lửa tinh thần trường tồn soi sáng suốt chiều dài lịch sử dân tộc Việt Nam.

Thông tin nhân vật