NGUYỄN TRI PHƯƠNG (1800–1873) – VỊ DANH TƯỚNG KIÊN CƯỜNG TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP
Nguyễn Tri Phương (1800–1873) là một danh thần, tướng lĩnh triều Nguyễn, có vai trò quan trọng trong các cuộc chiến đấu chống quân Pháp xâm lược tại Đà Nẵng, Gia Định và Hà Nội vào giữa thế kỷ XIX. Ông tên thật là Nguyễn Văn Chương, quê ở làng Đường Long, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên. Xuất thân trong một gia đình làm ruộng và thợ mộc, ông không có điều kiện học hành theo con đường khoa cử phổ biến lúc bấy giờ, nhưng nhờ sự tự học và năng lực làm việc, ông từng bước được triều đình trọng dụng dưới ba triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Năm 1850, vua Tự Đức chuẩn cho đổi tên ông thành Nguyễn Tri Phương.
Cuộc đời Nguyễn Tri Phương gắn với giai đoạn thực dân Pháp bắt đầu mở rộng cuộc xâm lược Việt Nam. Ngày 1/9/1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu cuộc xâm lược. Sau đó, quân Pháp chuyển hướng vào Gia Định, tiếp tục đánh chiếm các vùng đất Nam Kỳ. Đến năm 1873, quân Pháp tiến công thành Hà Nội. Trong bối cảnh triều Nguyễn phải đối diện với sức ép quân sự ngày càng lớn, Nguyễn Tri Phương nhiều lần được giao trọng trách tổ chức phòng thủ và chỉ huy quân đội.
Chỉ huy chống Pháp tại Đà Nẵng và Gia Định
Năm 1858, khi quân Pháp tấn công Đà Nẵng, Nguyễn Tri Phương được triều đình cử đến chỉ huy quân đội tại mặt trận Quảng Nam. Ông tổ chức lại lực lượng phòng thủ, xây dựng hệ thống đồn lũy và áp dụng cách đánh bao vây, phục kích, hạn chế việc đối đầu trực diện với hỏa lực vượt trội của đối phương. Quân triều đình cùng nhân dân địa phương kiên trì chống giữ, khiến quân Pháp gặp nhiều khó khăn và phải chuyển hướng tiến công vào Gia Định đầu năm 1859.
Năm 1860, Nguyễn Tri Phương tiếp tục được giao chỉ huy lực lượng tại Gia Định. Ông tổ chức xây dựng Đại đồn Chí Hòa, còn gọi là Đại đồn Kỳ Hòa, nhằm tạo tuyến phòng thủ trước sức tiến công của quân Pháp. Công trình này thể hiện nỗ lực củng cố lực lượng và giữ vững vùng đất Nam Kỳ trong hoàn cảnh quân đội triều Nguyễn gặp bất lợi về vũ khí và phương tiện chiến tranh. Tuy nhiên, trong trận đánh tháng 2/1861, quân Pháp tiến công và chiếm được đại đồn. Nguyễn Tri Phương bị thương, còn em trai ông là Nguyễn Duy hy sinh trong cuộc chiến. Thất bại tại Chí Hòa đánh dấu một bước khó khăn trong nỗ lực bảo vệ Gia Định của triều đình Nguyễn.
Trận chiến bảo vệ thành Hà Nội năm 1873
Năm 1873, Nguyễn Tri Phương được cử ra Bắc, giữ trọng trách chỉ huy và bảo vệ thành Hà Nội. Ngày 19/11/1873, lực lượng Pháp do Francis Garnier chỉ huy tiến công thành. Trước ưu thế về vũ khí và cách tổ chức tác chiến của đối phương, quân triều đình không giữ được thành. Trong trận chiến, con trai Nguyễn Tri Phương là Nguyễn Lâm, giữ chức Phò mã, tử trận; bản thân ông bị thương nặng và rơi vào tay quân Pháp.
Sau khi bị bắt, Nguyễn Tri Phương từ chối việc chữa trị và không chấp nhận khuất phục. Ông tuyệt thực, thể hiện thái độ không hợp tác với đối phương. Ông qua đời ngày 20/12/1873 tại Hà Nội, hưởng thọ 73 tuổi. Cái chết của ông cùng sự hy sinh của con trai trở thành dấu mốc đáng nhớ trong lịch sử chống Pháp ở Bắc Kỳ thời kỳ đầu.
Ý nghĩa lịch sử
Nguyễn Tri Phương là nhân vật tiêu biểu cho tầng lớp quan lại, tướng lĩnh triều Nguyễn đã trực tiếp tham gia tổ chức kháng chiến khi thực dân Pháp mở rộng xâm lược Việt Nam. Hoạt động quân sự của ông tại Đà Nẵng, Gia Định và Hà Nội cho thấy nỗ lực bảo vệ đất nước trong bối cảnh tương quan lực lượng ngày càng bất lợi. Dù các mặt trận ông chỉ huy cuối cùng đều không giữ được trước sức mạnh quân sự của Pháp, tinh thần kiên quyết không khuất phục sau khi bị bắt đã góp phần làm nên dấu ấn của ông trong ký ức lịch sử dân tộc.
Ngày nay, tên Nguyễn Tri Phương được đặt cho nhiều đường phố và công trình tại Việt Nam, trong đó có tuyến đường Nguyễn Tri Phương ở Thành phố Hồ Chí Minh. Việc đặt tên đường nhằm ghi nhớ một nhân vật lịch sử gắn liền với những cuộc chiến đấu chống xâm lược trong thế kỷ XIX, đồng thời nhắc nhở các thế hệ sau về một giai đoạn nhiều biến động của lịch sử đất nước.
