Nguyễn Tri Phương và trận chiến thành Hà Nội 1873

Nguyễn Tri Phương (1800–1873) là một đại thần, danh tướng kiệt xuất của nhà Nguyễn dưới 3 đời vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Trận chiến thành Hà Nội năm 1873 là mốc sự kiện bi hùng nhất trong cuộc đời ông, đánh dấu lần đầu tiên thực dân Pháp nổ súng xâm lược Bắc Kỳ.

1. Tiểu sử và sự nghiệp của Nguyễn Tri Phương

Thân thế: Tên thật là Nguyễn Văn Chương, tự Hàm Long, quê tại làng Chí Long, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên (nay là Thừa Thiên Huế). Ông xuất thân trong một gia đình làm nghề mộc nghèo, không qua con đường khoa bảng nhưng nhờ tài năng vượt trội mà thăng tiến.

Sự nghiệp quân sự & chính trị:

Được vua Minh Mạng phát hiện và cất cân, ban tên Nguyễn Tri Phương (nghĩa là "người có trí tuệ và phương lược").

Từng giữ nhiều chức vụ quan trọng như Tổng đốc Long - Tường (Vĩnh Long - Định Tường), Kinh lược sứ Nam Kỳ, Tổng đốc Bắc Ninh - Hải Dương.

Lập nhiều chiến công xuất sắc trong việc dẹp loạn nội bộ và mở mang vùng đất Nam Bộ.

Là người trực tiếp chỉ huy chống Pháp tại các chiến trường trọng yếu: Đà Nẵng (1858), Gia Định (1861) và Hà Nội (1873).

2. Bối cảnh trận chiến thành Hà Nội năm 1873

Âm mưu của Pháp: Pháp muốn mở con đường thương mại qua sông Hồng sang Trung Quốc. Tên thương lái Pháp Jean Dupuis cậy thế gây hấn ở Hà Nội, đòi tự do giao thương.

Cái bẫy ngoại giao: Triều đình Huế nhờ Thống đốc Nam Kỳ (Đô đốc Dupré) can thiệp đuổi Dupuis. Dupré nhân cơ hội này cử Đại úy Hải quân Francis Garnier dẫn quân ra Bắc với cớ "phân xử", nhưng thực chất là chuẩn bị đánh chiếm Hà Nội.

Thái độ của Nguyễn Tri Phương: Lúc này ông đã hơn 70 tuổi, giữ chức Khâm sai Lực lượng Quốc phòng Bắc Kỳ. Nhận rõ bản chất phản trắc của Garnier, ông khẩn trương củng cố phòng thủ thành Hà Nội, tu bổ đồn bốt và chuẩn bị lực lượng.

3. Diễn biến trận chiến ngày 20/11/1873

Francis Garnier gửi thư uy hiếp

19/11/1873 (Đêm)

Francis Garnier gửi tối hậu thư yêu cầu Nguyễn Tri Phương nộp thành, giải tán quân đội và tước vũ khí. Nguyễn Tri Phương không thèm trả lời, hạ lệnh cho toàn quân sẵn sàng chiến đấu.

Quân Pháp nổ súng tấn công

20/11/1873 (06:00)

Các pháo hạm của Pháp trên sông Hồng xả pháo dữ dội vào trong thành. Đồng thời, quân Pháp chia làm hai mũi tấn công vào Cửa Đông và Cửa Cửa Bắc.

Giao tranh ác liệt tại Cửa Bắc

20/11/1873 (07:00)

Quân nhà Nguyễn chống trả quyết liệt bằng súng thần công và súng trường. Nguyễn Tri Phương trực tiếp lên vọng lâu tại Cửa Bắc để chỉ huy trận đánh. Con trai ông là Phố bảng Nguyễn Lâm sát cánh chiến đấu bên cạnh cha.

Thành thất thủ & Bi kịch anh hùng

20/11/1873 (08:00 - 09:00)

Nhờ vũ khí hiện đại (súng bắn nhanh, pháo hạng nặng), Pháp phá vỡ Cửa Bắc. Nguyễn Lâm trúng đạn hy sinh tại chỗ. Nguyễn Tri Phương bị đạn bắn gãy bụng bên sườn nhưng vẫn tiếp tục đốc chiến trước khi rơi vào tay địch.

4. Khí tiết lẫm liệt của Tổng đốc Nguyễn Tri Phương

Sau khi chiếm được thành Hà Nội, Francis Garnier cố gắng cứu chữa vết thương cho Nguyễn Tri Phương nhằm dụ dỗ ông hợp tác và đầu hàng:

Từ chối thuốc men và băng bó: Ông kiên quyết giật phăng các băng gạc, không cho y sĩ Pháp chữa trị.

Cự tuyệt lương thực: Ông tuyệt食 (nhịn ăn) suốt gần một tháng để tỏ rõ chí khí.

Tuyên bố lịch sử: Khi quân Pháp hỏi ý kiến, ông khinh bỉ đáp: "Bây giờ ta chỉ muốn chết theo thành, không muốn sống gượng."

Ngày 22 tháng 12 năm 1873 (tức ngày 3 tháng 11 năm Quý Dậu), danh tướng Nguyễn Tri Phương trút hơi thở cuối cùng, hưởng thọ 73 tuổi.

5. Nguyên nhân thất thủ và Ý nghĩa lịch sử

Nguyên nhân thất thủ

Chênh lệch trang bị: Vũ khí của nhà Nguyễn cũ kỹ (súng thần công đúc bằng đồng, đại bác nhồi súng từ miệng), trong khi Pháp sở hữu hỏa lực hiện đại, tầm xa và tốc độ bắn vượt trội.

Đường lối tư tưởng của Triều đình: Triều đình nhà Nguyễn mang tư tưởng hòa hoãn, thiếu kiên quyết trong việc kháng chiến, khiến quân đội bị thụ động.

Ý nghĩa lịch sử

Trận chiến thể hiện tinh thần yêu nước, thà chết không chịu làm nô lệ của quan quân nhà Nguyễn.

Hình ảnh Nguyễn Tri Phương cùng con trai Nguyễn Lâm hy sinh vì nước đã trở thành biểu tượng bất tử của lòng trung phụng tổ quốc.

Sự hy sinh của ông đã kích động làn sóng căm thù Pháp sâu sắc, dẫn đến chiến thắng Cầu Giấy lần 1 (21/12/1873) giết chết Francis Garnier ngay sau đó.