NGUYỄN TRUNG NGẠN – DANH THẦN TÀI HOA CỦA TRIỀU TRẦN

Nguyễn Trung Ngạn sinh năm Kỷ Sửu 1289, vào những năm đầu sau khi Đại Việt vừa trải qua cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ ba. Quê ông ở làng Thổ Hoàng, huyện Thiên Thi, thuộc vùng Ân Thi, Hưng Yên ngày nay. Các nguồn của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và chính quyền địa phương đều xác nhận đây là quê hương của Nguyễn Trung Ngạn. Ông sinh ra trong một thời kỳ triều Trần đã vượt qua những cuộc chiến lớn của thế kỷ XIII và bước vào giai đoạn củng cố đất nước, xây dựng bộ máy quản lý và phát triển văn hóa, giáo dục.

Nguyễn Trung Ngạn nổi tiếng học giỏi từ nhỏ. Các tài liệu hậu thế thường gọi ông là một “thần đồng” của vùng Thổ Hoàng. Tuy nhiên, về tuổi đỗ đạt có sự khác nhau giữa các nguồn hiện nay. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi ông đỗ Hoàng giáp năm 15 tuổi, vào năm 1304; nguồn của Công an tỉnh Hưng Yên năm 2026 lại ghi ông đỗ Thái học sinh năm 12 tuổi và đến năm 16 tuổi đỗ Hoàng giáp. Dữ kiện thống nhất giữa các nguồn là ông đỗ đạt rất sớm trong khoa thi năm 1304, dưới triều vua Trần Anh Tông.

Khoa thi năm 1304 cũng gắn với một danh nhân nổi tiếng khác của thời Trần là Mạc Đĩnh Chi. Việc Nguyễn Trung Ngạn bước vào con đường quan trường từ khi còn rất trẻ mở đầu cho một sự nghiệp kéo dài qua nhiều thập niên. Khác với những võ tướng thời Trần mà tên tuổi gắn chủ yếu với chiến trường, cuộc đời Nguyễn Trung Ngạn trải rộng trên nhiều lĩnh vực: hành chính, ngoại giao, luật pháp, điển chế và văn chương.

Thời đại mà Nguyễn Trung Ngạn trưởng thành đã khác với những năm tháng Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Phạm Ngũ Lão trực tiếp chống quân Nguyên. Sau chiến thắng năm 1288, triều Trần cần khôi phục đất nước, ổn định đời sống Nhân dân và củng cố quan hệ đối ngoại. Trong bối cảnh ấy, đội ngũ quan lại có học vấn giữ vai trò quan trọng trong việc điều hành quốc gia.

Nguyễn Trung Ngạn từng được triều đình giao nhiều nhiệm vụ khác nhau. Các tài liệu chính thống hiện nay ghi nhận ông đã phục vụ qua nhiều đời vua Trần, đảm nhiệm những chức vụ quan trọng và tham gia điều hành nhiều lĩnh vực của triều đình. Nguồn của địa phương Ân Thi năm 2026 cho biết ông từng giữ các chức vụ như Kinh sư đại doãn và về sau ở vị trí rất cao trong bộ máy triều đình.

Một phần quan trọng trong sự nghiệp Nguyễn Trung Ngạn là hoạt động ngoại giao. Ông từng được triều đình cử đi sứ nhà Nguyên. Đây là nhiệm vụ đòi hỏi người được giao không chỉ có kiến thức, khả năng ứng đối và hiểu biết lễ nghi mà còn phải đại diện cho triều đình Đại Việt trong quan hệ với một nước lớn ở phương Bắc.

Quan hệ giữa Đại Việt và nhà Nguyên lúc ấy mang những đặc điểm rất khác so với giai đoạn chiến tranh cuối thế kỷ XIII. Sau ba lần xâm lược không thành công, nhà Nguyên và Đại Việt duy trì quan hệ ngoại giao. Những phái bộ qua lại giữa hai bên phải xử lý nhiều vấn đề liên quan đến nghi lễ, bang giao và lợi ích của quốc gia. Trong hoàn cảnh đó, những người được lựa chọn đi sứ thường là các quan lại có học vấn và khả năng ứng xử.

Chuyến đi sứ cũng để lại dấu vết trong thơ văn Nguyễn Trung Ngạn. Những sáng tác còn lại cho thấy ông quan sát khá kỹ cảnh vật, con người và những nơi mình đi qua. Đặc biệt, trong thơ của ông xuất hiện nhiều tình cảm hướng về quê hương và đất nước. Điều này giúp hậu thế không chỉ biết Nguyễn Trung Ngạn với tư cách một quan lại mà còn tiếp cận được một phần đời sống tinh thần của một trí thức Đại Việt thế kỷ XIV.

Tập thơ được biết đến nhiều nhất của ông là “Giới Hiên thi tập”. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận Nguyễn Trung Ngạn là tác giả của tập thơ này, trong đó còn nhiều bài thơ và bài văn có giá trị.

“Giới Hiên” là hiệu của Nguyễn Trung Ngạn. Những tác phẩm mang tên ông được sáng tác trong quá trình làm quan, đi sứ và trải qua nhiều địa phương. Qua đó có thể tìm thấy những ghi chép bằng thơ về cảnh vật, hành trình và tâm trạng của một người sống giữa đời Trần thế kỷ XIV.

Bên cạnh văn chương và ngoại giao, Nguyễn Trung Ngạn còn gắn với hoạt động xây dựng luật pháp và điển chế. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận ông có công trong việc biên soạn “Hình thư” và “Hoàng triều đại điển”. Đây là hai công trình liên quan đến pháp luật và quy chế quản lý của triều đình.

Trong xã hội quân chủ trung đại, “điển” và “luật” là những công cụ quan trọng để tổ chức bộ máy và điều chỉnh hoạt động của nhà nước. Việc Nguyễn Trung Ngạn tham gia những công việc này cho thấy phạm vi hoạt động của ông không chỉ giới hạn trong văn chương hay ngoại giao mà còn liên quan trực tiếp đến công tác quản trị quốc gia.

Ông cũng từng đảm nhiệm nhiệm vụ tại nhiều địa phương. Những quan lại thời Trần có thể được điều động giữa các chức vụ trong triều đình và các địa phương, qua đó trực tiếp tham gia giải quyết những vấn đề hành chính, dân sinh và trật tự xã hội. Quá trình làm quan lâu dài của Nguyễn Trung Ngạn vì thế gắn với nhiều lĩnh vực và nhiều địa bàn khác nhau.

Một chức vụ đáng chú ý mà nguồn địa phương hiện nay nhắc đến là Kinh sư đại doãn. Đây là chức quan liên quan đến việc quản lý kinh thành Thăng Long. Việc được giao đảm nhiệm công việc tại kinh đô cho thấy Nguyễn Trung Ngạn đã trải qua nhiều vị trí trong bộ máy nhà nước trước khi bước lên hàng đại thần.

Các nguồn cũng ghi ông được thăng đến những chức vụ rất cao trong triều đình. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết về già Nguyễn Trung Ngạn được thăng tước Thân Quốc Công. Nguồn của Công an tỉnh Hưng Yên năm 2026 ghi ông từng giữ vị trí Tể tướng và tham gia điều hành các lĩnh vực chính trị, quân sự, ngoại giao, luật pháp.

Như vậy, nếu nhìn toàn bộ cuộc đời Nguyễn Trung Ngạn, có thể thấy con đường của ông trải dài từ một người đỗ đạt rất sớm ở làng Thổ Hoàng đến hàng ngũ quan lại cấp cao của triều Trần. Quá trình ấy diễn ra trong hơn nửa thế kỷ, qua những giai đoạn khác nhau của vương triều.

Nguyễn Trung Ngạn sống trong thời kỳ triều Trần chuyển từ giai đoạn hưng thịnh sau các cuộc kháng chiến chống Nguyên sang những thập niên bắt đầu xuất hiện nhiều vấn đề trong quản lý đất nước. Ông vì thế chứng kiến những thay đổi đáng kể của xã hội Đại Việt trong thế kỷ XIV.

Điều đáng lưu ý khi viết về Nguyễn Trung Ngạn là không nên chỉ nhìn ông qua một chức danh. Tư liệu còn lại cho thấy ông xuất hiện đồng thời trong lịch sử khoa cử, hành chính, ngoại giao, luật pháp và văn học. Chính phạm vi hoạt động rộng ấy khiến tên tuổi Nguyễn Trung Ngạn được lưu lại trong nhiều loại tài liệu khác nhau.

Trong lĩnh vực khoa cử, ông được nhớ đến là người đỗ đạt từ rất trẻ. Trong ngoại giao, ông là một trong những sứ thần Đại Việt từng sang nhà Nguyên. Trong quản lý nhà nước, ông giữ nhiều chức vụ quan trọng. Trong pháp luật và điển chế, tên ông gắn với việc biên soạn những công trình của triều đình. Trong văn học, “Giới Hiên thi tập” lưu giữ một phần sáng tác của ông.

Nguyễn Trung Ngạn mất năm 1370. Nguồn của chính quyền và Công an tỉnh Hưng Yên hiện nay đều xác nhận niên đại cuộc đời ông là 1289–1370. Như vậy, ông sống hơn tám thập niên và cuộc đời trải qua một phần lớn thế kỷ XIV của Đại Việt.

Sau khi ông qua đời, tên tuổi Nguyễn Trung Ngạn tiếp tục được quê hương gìn giữ. Tại vùng Ân Thi ngày nay có đền thờ danh nhân Nguyễn Trung Ngạn. Năm 2026, chính quyền địa phương tổ chức lễ dâng hương, dâng hoa kỷ niệm 656 năm ngày mất của ông tại đền thờ ở thôn Hoàng Cả, xã Ân Thi, tỉnh Hưng Yên.

Việc tưởng niệm Nguyễn Trung Ngạn tại quê hương không chỉ diễn ra trong phạm vi một dòng họ. Các hoạt động của địa phương cho thấy ông được tưởng nhớ như một danh nhân của vùng đất Ân Thi. Tên Nguyễn Trung Ngạn cũng được đặt cho trường học, đường phố và địa danh, tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng ngày nay.

Trong lịch sử nhà Trần, Nguyễn Trung Ngạn thuộc thế hệ sinh ra ngay sau những chiến thắng chống Nguyên – Mông. Nếu thế hệ Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần Khánh Dư và Phạm Ngũ Lão được nhắc đến nhiều qua chiến trường, thì thế hệ Nguyễn Trung Ngạn bước vào giai đoạn đất nước cần những người đảm nhiệm công việc quản trị, ngoại giao, pháp luật và văn hóa.

Bởi vậy, câu chuyện về Nguyễn Trung Ngạn giúp mở rộng cách nhìn về thời Trần. Lịch sử một quốc gia không chỉ được tạo nên trong những trận đánh. Sau chiến tranh còn là công việc xây dựng bộ máy, duy trì luật pháp, đào tạo nhân tài, xử lý quan hệ ngoại giao, quản lý kinh thành và các địa phương. Nguyễn Trung Ngạn đã sống và làm việc chủ yếu trong không gian lịch sử ấy.

Từ Thổ Hoàng đến kinh thành Thăng Long, từ những kỳ thi của triều Trần đến những chuyến đi sứ nhà Nguyên, cuộc đời Nguyễn Trung Ngạn trải qua nhiều lĩnh vực của đời sống quốc gia thế kỷ XIV. Những gì còn lại trong sử liệu, thơ văn và di tích quê hương cho phép hậu thế nhận diện một trí thức – quan lại có sự nghiệp kéo dài qua nhiều thập niên.

Hơn sáu thế kỷ sau khi Nguyễn Trung Ngạn qua đời, ngôi đền tại quê hương vẫn còn là nơi tưởng niệm ông, còn “Giới Hiên thi tập” tiếp tục được nhắc đến trong lịch sử văn học. Việc tìm hiểu Nguyễn Trung Ngạn hôm nay cũng là cách trở lại với một phương diện khác của thời Trần: bên cạnh những chiến công giữ nước là công việc của những người làm chính sự, đi sứ, xây dựng luật lệ và để lại trước tác cho đời sau.