Nguyễn Trung Trực (1838 – 1868)
Vị anh hùng dân tộc nổi tiếng với tinh thần xả thân chống thực dân Pháp ở Nam Bộ giai đoạn đầu, tác giả của hai chiến công vang dội và câu nói bất hủ trong lịch sử Việt Nam.
Tên thật Nguyễn Văn Lịch (thường gọi là Chản), Ông sinh ra trong một gia đình làm nghề chài lưới ven sông. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng là người khôi ngô, giỏi võ nghệ và giàu chí khí. Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam Kỳ (1858), ông gia nhập lực lượng nghĩa binh của Trương Định và nhanh chóng thể hiện tài năng chỉ huy. Trong cuộc đời đấu tranh ngắn ngủi nhưng lừng lẫy, Nguyễn Trung Trực đã ghi dấu ấn đậm nét với hai trận đánh đi vào lịch sử:
Trận đốt cháy tàu L'Espérance (10/12/1861): Nhận thấy tàu chiến L'Espérance (Hy Vọng) của Pháp đang án ngữ trên sông Nhật Tảo (Long An) để khống chế tuyến đường thủy, ông đã cùng nghĩa quân cải trang thành dân buôn, bất ngờ áp sát và đột nhập lên tàu. Nghĩa quân tiêu diệt toàn bộ lính Pháp và tay sai trên tàu, rồi châm lửa đốt cháy hoàn toàn chiếc pháo hạm hiện đại này. Đây là trận đánh chấn động chính quyền thực dân lúc bấy giờ.
Trận đánh đồn Kiên Giang (16/06/1868): Sau khi miền Tây Nam Kỳ rơi vào tay Pháp, ông rút về căn cứ Hòn Chông (Rạch Giá - Kiên Giang) để gầy dựng lại lực lượng. Ông bí mật tổ chức đánh úp và chiếm đóng đồn Kiên Giang ngay tại trung tâm tỉnh lỵ. Nghĩa quân làm chủ đồn suốt 5 ngày, tiêu diệt nhiều chỉ huy Pháp cùng lực lượng tay sai trước khi quân viện trợ của Pháp từ Mỹ Tho kéo đến phản công. Để bao vây và ép ông ra hàng, thực dân Pháp đã bắt giữ mẹ của ông cùng nhiều dân làng ở Phú Quốc làm con bài uy hiếp. Nhằm cứu mẹ và bảo vệ nhân dân, ông quyết định ra nộp mình cho địch.
Chính quyền Pháp tìm mọi cách dụ dỗ, hứa hẹn phong quan tiến chức nhưng ông thẳng thắn từ chối. Khi bị kẻ thù tra hỏi và ép dừng cuộc đấu tranh, ông đã để lại câu nói bất tử: "Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây."
Ngày 27 tháng 10 năm 1868, thực dân Pháp đưa ông đi hành quyết tại Rạch Giá (Kiên Giang). Ông hy sinh khi mới 30 tuổi. Biểu tượng Nam Bộ: Danh sĩ Huỳnh Mẫn Đạt từng có hai câu thơ nổi tiếng ca ngợi hai chiến công của ông: "Hỏa hồng Nhựt Tảo thinh thiên địa / Kiếm bạt Kiên Giang khấp quỷ thần" (Lửa đỏ Nhật Tảo rực trời đất / Lưỡi kiếm Kiên Giang khóc quỷ thần) Nhân dân Nam Bộ vô cùng kính trọng và đã lập đền thờ ông ở nhiều nơi (như Rạch Giá, Long An, Phú Quốc). Lễ hội đền thờ Nguyễn Trung Trực tại Rạch Giá hàng năm thu hút hàng triệu lượt người tham dự và đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
