Nguyễn Trung Trực: Ngọn lửa Nhật Tảo và đồn Rạch Giá

Nguyễn Trung Trực sinh năm 1838 tại làng Bình Nhựt, huyện Cửu An, phủ Tân An, nay thuộc xã Thạnh Đức, huyện Bến Lức, tỉnh Long An [17]. Tên thật của ông là Nguyễn Văn Lịch, còn gọi là Quản Lịch hoặc Quản Chơn [17]. Theo Wikipedia, tên Trung Trực do người thầy đặt cho ông vì tính cách thẳng thắn [15].

Báo Pháp luật mô tả ông vốn gắn bó với ruộng đồng, sông nước. Vì đất nước bị thực dân giày xéo, ông bỏ chài lưới, liềm hái để cầm đốc kiếm [16]. Năm 1861, khi mới 23 tuổi, ông trở thành thủ lĩnh nghĩa quân [17].

Chiến công làm nên tên tuổi ông gắn với kênh Nhật Tảo. Theo Wikipedia, kênh này có tầm quan trọng chiến lược đối với việc vận chuyển lúa gạo của Pháp, nên quân Pháp xây ba đồn quân sự gần đó [15]. Ngày 10/12/1861, tức ngày 9 tháng 11 năm Tân Dậu [16], nghĩa quân tấn công chiếc tàu L'Espérance vào giữa trưa tại làng Nhật Tảo, cách Tân An khoảng 10 km về phía tây nam [15].

Theo Báo Pháp luật, tàu do trung úy Parfait chỉ huy, tuần tra dọc sông Vàm Cỏ Đông. Nguyễn Trung Trực ra lệnh cho nghĩa quân lấy dầu chai, chất bổi giấu dưới thuyền để đốt tàu, và chiếc tàu chìm xuống lòng sông [16].

Sau trận Nhật Tảo, anh em dòng họ của ông đổi tên, đổi họ và tản đi nhiều nơi, phần đông về rừng rậm Cà Mau ẩn náu [20].

Gần bảy năm sau, ông lập thêm một chiến công khác. Ngày 16/6/1868, ông tổ chức đánh úp và làm chủ đồn Kiên Giang trong một tuần, tiêu diệt toàn bộ quân địch và tên Chủ tỉnh [17]. Hai chiến công này, đốt tàu Espérance ngày 10/12/1861 và diệt đồn Rạch Giá ngày 16/6/1868, được nhắc cùng nhau trong bài viết về bộ tem phát hành kỷ niệm 150 năm ngày mất của ông [19].

Do lực lượng chênh lệch, ông cùng nghĩa quân rút về Hòn Chông, sau đó ra Phú Quốc [17]. Về việc ông bị bắt, Báo Pháp luật kể rằng Huỳnh Công Tấn, người từng cùng ông đánh tàu Espérance nhưng sau đó đầu hàng Pháp, đã gửi thư báo quân Pháp bắt được mẹ ông, buộc ông phải nộp mình để cứu mẹ [21]. Đây là chi tiết mang tính giai thoại, cần đối chiếu thêm trước khi dùng trong bài nghiên cứu. Một bài báo khác cho biết quân Pháp dùng mọi lời khuyên dụ và mua chuộc nhưng không thể khuất phục được ông [17].

Ngày 27/10/1868, ông bị thực dân Pháp xử chém tại Rạch Giá [18]. Theo Wikipedia, ông mất khi mới 29 hoặc 30 tuổi [15].

Ký ức về ông vẫn được gìn giữ. Hằng năm, vào các ngày 26, 27 và 28 tháng 8 âm lịch, nhân dân từ nhiều nơi về khu di tích đình Nguyễn Trung Trực và công viên tượng đài ở Rạch Giá để dâng hương tưởng nhớ [22]. Tỉnh Kiên Giang đã tổ chức hai hội thảo khoa học về ông vào năm 1986 và năm 2009. Theo trang Lịch sử Việt Nam, trong gần một trăm năm thực dân Pháp đô hộ, việc nghiên cứu về ông gần như bị quên lãng [20]. Ngày 20/10/2026, xã Nhựt Tảo, tỉnh Tây Ninh tổ chức lễ kỷ niệm 158 năm ngày ông hy sinh tại Khu di tích lịch sử Vàm Nhựt Tảo [18].

Về quê quán, các nguồn ghi địa danh chưa hoàn toàn giống nhau: Bình Nhựt theo Wikipedia và báo Văn hóa [15][17], còn hai tác giả Cao Tự Thanh và Huỳnh Ngọc Trảng, dựa vào biên bản hỏi cung của người Pháp, cho rằng quê ông là xóm Nghề, xã Bình Đức, Long An [20]. Vì vậy, người viết nên ghi rõ quê quán theo nguồn cụ thể.