Nguyễn Trung Trực: Trận Nhật Tảo và ngọn lửa kháng chiến trên sông
Nam Bộ, 1861–1868 | Một trận đánh nhìn từ địa hình và sự lựa chọn của con người
Nguyễn Trung Trực: Trận Nhật Tảo và ngọn lửa kháng chiến trên sông
Nam Bộ, 1861–1868 | Một trận đánh nhìn từ địa hình và sự lựa chọn của con người
Ngày 10 tháng 12 năm 1861, trên sông Nhật Tảo ở Nam Kỳ, nghĩa quân do Nguyễn Trung Trực chỉ huy tiến công tàu chiến Pháp mang tên L’Espérance. Bằng những chiếc thuyền nhỏ và cách tiếp cận táo bạo, nghĩa quân áp sát mục tiêu, tổ chức đánh phá rồi đốt cháy con tàu. Chiến thắng Nhật Tảo trở thành dấu mốc nổi bật trong phong trào kháng chiến ở Nam Bộ những năm đầu cuộc xâm lược của Pháp.
Muốn hiểu ý nghĩa của Nhật Tảo, cần trở về bối cảnh cuối thập niên 1850. Sau cuộc tấn công Đà Nẵng năm 1858, quân Pháp đánh vào Gia Định năm 1859 và dần mở rộng phạm vi kiểm soát. Với cư dân Nam Bộ, chiến tranh không chỉ diễn ra ở thành trì hay chiến trường xa xôi. Nó tác động đến đường sông, chợ búa, ruộng vườn và những cộng đồng sống dọc kênh rạch. Trong hoàn cảnh ấy, nhiều người tham gia lực lượng kháng chiến tại địa phương.
Nguyễn Trung Trực sinh khoảng năm 1837. Tư liệu bảo tàng cho biết gia đình ông có gốc ở Bình Định, sau di chuyển vào Nam và định cư ở vùng Tân An. Ông tham gia nghĩa quân từ giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến, hoạt động ở Tân An và phối hợp với lực lượng của Trương Định. Từ một người gắn với đời sống sông nước, ông trở thành một thủ lĩnh có khả năng tập hợp và chỉ huy nghĩa quân.
Trận Nhật Tảo cho thấy sự am hiểu địa hình có thể trở thành một lợi thế quan trọng. Nghĩa quân không có ưu thế về tàu chiến hay hỏa lực, nhưng sử dụng thuyền nhỏ và yếu tố bất ngờ để tiếp cận mục tiêu. Tư liệu kể rằng kế hoạch ban đầu nhằm phá tàu không thành như dự tính, nên nghĩa quân chuyển sang đốt tàu. Chi tiết này nhắc rằng một trận đánh không phải lúc nào cũng diễn ra hoàn toàn theo kế hoạch; người tham gia phải ứng biến trong những điều kiện rất cụ thể.
Chiến thắng tại Nhật Tảo không chấm dứt cuộc chiến. Nguyễn Trung Trực tiếp tục hoạt động ở Gia Định, Biên Hòa rồi chuyển về miền Tây sau khi Pháp chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ theo Hòa ước Nhâm Tuất năm 1862. Năm 1868, ông chỉ huy cuộc tiến công đồn Kiên Giang ở Rạch Giá. Nghĩa quân chiếm được đồn nhưng quân Pháp phản công, buộc lực lượng kháng chiến phải rút lui và tiếp tục tìm cách duy trì hoạt động.
Nguyễn Trung Trực bị bắt tại Phú Quốc năm 1868 và bị xử tử tại Rạch Giá ngày 27 tháng 10 cùng năm. Câu nói nổi tiếng gắn với ông được nhiều tài liệu dẫn lại, nhưng khi sử dụng trong nghiên cứu cần ghi rõ xuất xứ và tránh tự dựng thêm lời thoại quanh thời khắc cuối đời. Điều có thể khẳng định từ chuỗi sự kiện là ông tiếp tục kháng chiến trong một hoàn cảnh ngày càng bất lợi, cho đến khi bị bắt.
Nhìn lại Nhật Tảo, điều đáng nhớ không chỉ là một tàu chiến bị phá hủy. Trận đánh là kết quả của sự phối hợp giữa nhiều người, khả năng tận dụng địa hình và quyết tâm tổ chức kháng chiến trong điều kiện chênh lệch lực lượng. Lịch sử không chỉ được làm nên bởi những trận thắng lớn hay những quyết định ở kinh đô; đôi khi, nó hiện rõ trong một khúc sông, nơi những người dân địa phương tìm cách bảo vệ vùng đất của mình.
