Nguyễn Trường Tộ – Cuộc đời ngắn nhưng tư tưởng lớn

Cuộc đời Nguyễn Trường Tộ không dài. Ông sinh năm 1830 và mất năm 1871, hưởng khoảng 41 tuổi theo cách tính thông thường. Dù thời gian sống không nhiều, ông đã để lại một khối lượng tư tưởng đáng chú ý đối với lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX.

Sinh ra tại vùng Bùi Chu, Hưng Nguyên, Nghệ An, Nguyễn Trường Tộ sớm được biết đến là người thông minh và có học. Ông có điều kiện tiếp xúc với chữ Hán, đồng thời được tiếp cận thêm một số kiến thức phương Tây. Những trải nghiệm ấy giúp ông có cách nhìn khá khác biệt về xã hội đương thời.

Khi đất nước đứng trước cuộc xâm lược của thực dân Pháp, Nguyễn Trường Tộ dành nhiều tâm huyết cho việc tìm kiếm giải pháp. Ông hiểu rằng chỉ đối phó với từng tình huống trước mắt là chưa đủ. Muốn đất nước mạnh lên, phải cải cách từ bên trong.

Vì vậy, ông bắt đầu gửi các bản điều trần lên triều đình. Từ năm 1863 đến năm 1871, ông trình bày hàng loạt kiến nghị về giáo dục, kinh tế, quân sự, hành chính, ngoại giao và xã hội.

Những đề nghị ấy thể hiện một chương trình cải cách khá toàn diện. Ông muốn đổi mới giáo dục để đào tạo nhân tài có kiến thức thực tế. Ông muốn phát triển kinh tế để tạo nguồn lực cho đất nước. Ông muốn cải tổ quân đội để nâng cao khả năng phòng vệ. Ông muốn mở rộng ngoại giao để Việt Nam hiểu và ứng xử tốt hơn với thế giới.

Điều đáng tiếc là phần lớn những đề nghị của ông không được thực hiện. Nhưng thất bại trong việc thuyết phục triều đình không khiến tư tưởng của Nguyễn Trường Tộ mất đi giá trị.

Trái lại, những bản điều trần đã trở thành nguồn tư liệu quý để hậu thế nghiên cứu về tư tưởng canh tân ở Việt Nam. Chúng cho thấy vào thời điểm đất nước đứng trước những biến động lớn, đã có những người nhận thức rõ sự cần thiết của cải cách. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá Nguyễn Trường Tộ là người có chương trình cải cách rộng lớn và có những đề xuất tiên phong trong giáo dục.

Nguyễn Trường Tộ qua đời năm 1871 tại quê nhà. Mộ của ông tại Nghệ An về sau được xếp hạng là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Nhìn lại cuộc đời ông, điều đáng trân trọng nhất không phải là ông đã đạt được bao nhiêu quyền lực, mà là ông đã dành những năm tháng của mình cho câu hỏi lớn: làm thế nào để đất nước mạnh hơn?

Một cuộc đời ngắn nhưng chứa đựng khát vọng lớn. Một trí thức không có quyền lực chính trị nhưng để lại những tư tưởng khiến nhiều thế hệ sau phải suy ngẫm. Đó chính là giá trị đặc biệt của Nguyễn Trường Tộ trong lịch sử dân tộc