NGUYỄN TRƯỜNG TỘ – NHÀ CANH TÂN YÊU NƯỚC THẾ KỶ XIX

NGUYỄN TRƯỜNG TỘ – NHÀ CANH TÂN YÊU NƯỚC THẾ KỶ XIX

Trong lịch sử Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX, Nguyễn Trường Tộ là một trong những trí thức có tư tưởng đổi mới nổi bật. Trong bối cảnh đất nước đứng trước nhiều khó khăn và sự xâm lược của thực dân Pháp, ông dành nhiều tâm sức nghiên cứu tình hình trong nước, tìm hiểu những thay đổi của thế giới và liên tục gửi kiến nghị lên triều đình nhà Nguyễn.

Nguyễn Trường Tộ sinh năm 1828 tại làng Bùi Chu, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình theo Công giáo. Ông được học chữ Hán từ nhỏ và có điều kiện tiếp xúc với tiếng Pháp cùng một số kiến thức khoa học, kỹ thuật phương Tây. Năm 1861, ông trở về nước sau thời gian có dịp tìm hiểu châu Âu. Những trải nghiệm đó ảnh hưởng rõ rệt đến cách nhìn của ông về tình hình Việt Nam. (Báo Nhân Dân điện tử)

Những bản điều trần về việc đổi mới đất nước

Từ năm 1863 đến 1871, Nguyễn Trường Tộ liên tục gửi các bản điều trần, luận văn và kiến nghị lên triều đình. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết ông đã gửi gần 60 bản điều trần, đề cập đến nhiều lĩnh vực như kinh tế, tài chính, chính trị, hành chính, quân sự, ngoại giao và giáo dục. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Các đề xuất của Nguyễn Trường Tộ xuất phát từ nhận thức rằng đất nước cần nhanh chóng nâng cao thực lực để đối phó với tình hình mới. Ông đặc biệt quan tâm đến việc phát triển kinh tế, đào tạo nhân tài, cải tổ giáo dục, củng cố quốc phòng và mở rộng giao thương.

Trong lĩnh vực giáo dục, ông phê phán lối học thiên về kinh điển mà ít gắn với yêu cầu thực tế. Ông đề cao “thực học”, tức học những kiến thức có thể vận dụng vào đời sống và công cuộc phát triển đất nước.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Nguyễn Trường Tộ đề nghị chú trọng những ngành học thiết thực như nông nghiệp, luật, tài chính, thương mại, xây dựng và kỹ thuật. Ông cũng chủ trương học hỏi những thành tựu khoa học, kỹ thuật của phương Tây để phục vụ cho việc xây dựng đất nước. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Tư tưởng canh tân khá toàn diện

Điểm đáng chú ý trong tư tưởng của Nguyễn Trường Tộ là ông không chỉ tập trung vào một vấn đề.

Ông quan tâm đến việc phát triển kinh tế và khai thác các nguồn lực trong nước. Trong quân sự, ông đề cập đến việc đào tạo nhân lực, cải tiến trang bị và nâng cao khả năng phòng thủ. Về ngoại giao, ông chủ trương chủ động tìm hiểu tình hình quốc tế và xử lý quan hệ với các nước bằng cách phù hợp với lợi ích của Việt Nam.

Giáo dục cũng được ông xem là một vấn đề quan trọng. Theo Nguyễn Trường Tộ, muốn đất nước phát triển cần có những người được đào tạo về khoa học, kỹ thuật và những lĩnh vực có thể đáp ứng yêu cầu thực tế. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Những đề xuất này cho thấy ông đã nhìn nhận sức mạnh của một quốc gia từ nhiều yếu tố khác nhau, thay vì chỉ dựa vào quân sự.

Những cải cách không trở thành hiện thực

Phần lớn các đề nghị của Nguyễn Trường Tộ không được triều đình nhà Nguyễn thực hiện. Đây là một trong những nguyên nhân khiến chương trình canh tân mà ông đề xuất không thể trở thành một cuộc cải cách trên thực tế. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Bên cạnh hoàn cảnh chính trị, kinh tế và xã hội lúc bấy giờ, những đề xuất của bản thân Nguyễn Trường Tộ cũng có những giới hạn nhất định. Tuy vậy, điều đó không làm mất đi giá trị lịch sử của những tư tưởng mà ông đã đưa ra.

Nguyễn Trường Tộ qua đời năm 1871, khi nhiều kiến nghị của ông vẫn chưa được thực hiện. Ông để lại một hệ thống tư liệu có giá trị về cách một trí thức Việt Nam giữa thế kỷ XIX nhìn nhận những vấn đề cấp thiết của đất nước. (Báo Nhân Dân điện tử)

Giá trị của Nguyễn Trường Tộ

Nguyễn Trường Tộ được nhớ đến trước hết là một nhà canh tân yêu nước. Ông tiếp thu những kiến thức mới nhưng không nhằm phủ nhận giá trị truyền thống, mà muốn sử dụng những điều phù hợp để tăng cường thực lực quốc gia.

Điều đáng chú ý ở ông là tinh thần tự học và khả năng quan sát thời cuộc. Trong điều kiện thông tin và giao lưu quốc tế còn rất hạn chế, ông đã cố gắng tìm hiểu những thay đổi bên ngoài và đặt chúng trong mối liên hệ với tình hình Việt Nam.

Hơn 150 năm đã trôi qua, nhiều vấn đề trong các bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ đã trở thành tư liệu lịch sử để nghiên cứu về phong trào cải cách ở Việt Nam thế kỷ XIX. Những đề xuất về giáo dục thực học, đào tạo nhân tài, phát triển kinh tế và tiếp thu khoa học kỹ thuật cũng cho thấy khát vọng đưa đất nước thoát khỏi tình trạng yếu kém của một bộ phận trí thức đương thời.

Nguyễn Trường Tộ không phải là người đã thực hiện thành công một cuộc cải cách. Nhưng ông là người đã dành phần lớn những năm cuối đời để suy nghĩ và đề xuất những con đường nhằm củng cố đất nước.

Tên tuổi Nguyễn Trường Tộ vì thế gắn với một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam: giai đoạn đất nước đứng trước yêu cầu phải thay đổi để tồn tại và phát triển.

Nguồn tham khảo

• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: Tìm hiểu tư tưởng cải cách giáo dục của Nguyễn Trường Tộ thế kỷ XIX. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

• Báo Nhân Dân: 180 năm Ngày sinh Nguyễn Trường Tộ. (Báo Nhân Dân điện tử)