Nguyễn Trường Tộ – Sĩ phu yêu nước và khát vọng canh tân dang dở

Nguyễn Trường Tộ (1828 - 1871) quê ở làng Bùi Chu, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, xuất thân trong một gia đình theo đạo Công giáo. Có tư chất thông minh xuất chúng, ông không chỉ giỏi Hán học mà còn được học tiếng Pháp, tiếp thu nền khoa học kỹ thuật phương Tây. Được các nhà truyền giáo Pháp bảo trợ, ông có cơ hội ra nước ngoài (Hong Kong, Pháp), tận mắt chứng kiến sự phát triển vượt bậc của nền văn minh công nghiệp. Trong khi triều đình nhà Nguyễn vẫn chìm đắm trong tư duy Nho giáo bảo thủ "bế quan tỏa cảng", Nguyễn Trường Tộ đã sớm nhận ra nguy cơ mất nước cận kề nếu Đại Nam không chịu thay đổi.

Từ năm 1863 đến 1871, mang nặng tấm lòng ái quốc, ông đã viết và gửi lên vua Tự Đức gần 60 bản điều trần (bản kiến nghị cải cách) bao trùm mọi lĩnh vực: chính trị, kinh tế, quân sự, ngoại giao, giáo dục. Ông đề nghị triều đình cử người sang phương Tây học hỏi kỹ thuật, mở cửa thông thương, khai thác tài nguyên, tổ chức lại quân đội theo lối hiện đại, đổi mới hệ thống thi cử, tách tôn giáo khỏi chính trị. Những bản điều trần này vô cùng chi tiết, khoa học và mang tính khả thi cao.

Đáng tiếc thay, triều đình Tự Đức cùng phần lớn các quan lại bảo thủ đã nghi kỵ, không đủ tầm nhìn để đánh giá đúng và gạt bỏ những ý kiến tâm huyết của ông. Nguyễn Trường Tộ mang nỗi uất hận "chưa trả thù nhà đã vội chết" và qua đời khi mới 43 tuổi. Ý nghĩa lịch sử của Nguyễn Trường Tộ vô cùng to lớn: ông là ngọn hải đăng của tư tưởng duy tân, là minh chứng cho thấy trí tuệ người Việt hoàn toàn có khả năng vươn lên bắt nhịp với thời đại. Sự khước từ cải cách của triều đình đã đẩy dân tộc vào thảm kịch mất nước, để lại bài học đau xót về hậu quả của sự bảo thủ, lạc hậu.