Nguyễn Trường Tộ – Tầm nhìn về ngoại giao trong thời biến động

Nửa cuối thế kỷ XIX là giai đoạn đặc biệt khó khăn của Việt Nam. Thực dân Pháp từng bước mở rộng chiến tranh xâm lược, trong khi tình hình quốc tế có nhiều biến động. Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Trường Tộ cho rằng đất nước cần có một tư duy ngoại giao mới.

Khác với quan điểm đóng cửa và hạn chế giao tiếp với bên ngoài, Nguyễn Trường Tộ chủ trương mở rộng quan hệ với các nước. Ông nhận thức rằng Việt Nam không thể đứng ngoài thế giới. Muốn bảo vệ lợi ích quốc gia, cần hiểu tình hình quốc tế, hiểu các nước và biết vận dụng quan hệ giữa các cường quốc.

Trong những bản điều trần, ông đề cập đến quan hệ với Pháp và các nước khác. Ông cho rằng Việt Nam cần có chính sách ngoại giao mềm dẻo, linh hoạt, không chỉ phụ thuộc vào một nước. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận ông đề xuất mở rộng quan hệ với Pháp và các quốc gia khác, đồng thời đào tạo những người giỏi ngoại ngữ và thông dịch để phục vụ ngoại giao.

Đáng chú ý, Nguyễn Trường Tộ không đồng nghĩa việc mềm dẻo với đầu hàng. Trong tư tưởng của ông, ngoại giao phải phục vụ mục tiêu bảo vệ lợi ích quốc gia. Khi cần thiết phải cứng rắn, khi cần thiết có thể hòa hoãn, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là giữ gìn những gì đất nước đang có và tìm cách bảo vệ lợi ích dân tộc.

Ông cũng hiểu rằng một nước nhỏ khi đứng trước những cường quốc phải đặc biệt thận trọng. Nếu không hiểu tình hình quốc tế, đất nước rất dễ bị đặt vào thế bất lợi. Vì vậy, ngoại giao phải dựa trên sự hiểu biết, khả năng phân tích và đội ngũ nhân lực có kiến thức.

Tư tưởng này cho thấy Nguyễn Trường Tộ đã nhìn vấn đề đất nước trong một không gian rộng hơn. Ông không chỉ suy nghĩ về những gì xảy ra trong phạm vi triều đình mà còn quan tâm đến sự vận động của thế giới.

Trong thời đại của ông, những đề xuất ấy gặp nhiều hạn chế bởi điều kiện lịch sử và khả năng tiếp nhận của triều đình. Tuy nhiên, chúng vẫn phản ánh tư duy khá tiến bộ về quan hệ quốc tế.

Ngày nay, ngoại giao là một trong những lĩnh vực quan trọng để mỗi quốc gia bảo vệ lợi ích và mở rộng hợp tác. Khi nhìn lại Nguyễn Trường Tộ, chúng ta có thể thấy ông đã sớm nhận thức được một nguyên tắc quan trọng: muốn bảo vệ đất nước trong một thế giới biến động, không thể chỉ dựa vào sức mạnh quân sự mà còn phải có tri thức, ngoại giao và khả năng thích ứng.

Đó chính là một trong những giá trị nổi bật trong tư tưởng canh tân của nhà yêu nước Nguyễn Trường Tộ.