Nguyễn Trường Tộ – Tư tưởng giáo dục đi trước thời đại

Trong tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ, giáo dục giữ một vị trí đặc biệt quan trọng. Ông hiểu rằng muốn thay đổi đất nước một cách lâu dài thì trước hết phải thay đổi con người, đào tạo những người có kiến thức và khả năng giải quyết những vấn đề thực tế.

Vào thế kỷ XIX, nền giáo dục Việt Nam chủ yếu dựa trên Nho học. Con đường khoa cử giữ vị trí quan trọng trong việc tuyển chọn quan lại. Tuy nhiên, trước sự xuất hiện của khoa học kỹ thuật và những biến chuyển mạnh mẽ của thế giới, Nguyễn Trường Tộ cho rằng nền học tập ấy cần được đổi mới.

Ông phê phán thứ học chỉ chú trọng ghi nhớ những kiến thức kinh điển mà thiếu khả năng ứng dụng vào đời sống. Theo ông, một người có học không chỉ cần biết văn chương, kinh sách mà còn phải hiểu những vấn đề thiết thực liên quan đến quốc gia như quân sự, luật pháp, tài chính, thương mại, nông nghiệp, kỹ thuật và xây dựng. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá tư tưởng giáo dục của ông nổi bật ở ba điểm: phê phán “hư học”, đề cao “thực học” và chủ trương học tập những thành tựu giáo dục phương Tây.

Đây là một quan điểm rất đáng chú ý trong hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ. Nguyễn Trường Tộ không phủ nhận hoàn toàn truyền thống học thuật của dân tộc. Điều ông muốn là giáo dục phải phục vụ cuộc sống và sự phát triển của quốc gia.

Ông đề xuất đưa khoa học và kỹ thuật vào chương trình đào tạo, đồng thời chú trọng việc học ngoại ngữ và đào tạo những người có khả năng tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Những đề xuất ấy xuất phát từ nhận thức rằng Việt Nam không thể tự tách mình khỏi những biến đổi đang diễn ra trên thế giới.

Đối với Nguyễn Trường Tộ, học không chỉ nhằm đạt danh vị mà phải giúp con người làm được việc. Một người học về nông nghiệp phải biết cách nâng cao năng suất. Người học về quân sự phải hiểu kỹ thuật và chiến lược. Người làm quan phải có kiến thức về quản lý và pháp luật. Người làm kinh tế phải hiểu thương mại và sản xuất.

Tư tưởng ấy cho thấy Nguyễn Trường Tộ đã nhìn giáo dục như một công cụ để xây dựng quốc gia. Muốn có một đất nước mạnh, cần có những con người được đào tạo phù hợp với yêu cầu của thời đại.

Đáng tiếc, những đề xuất cải cách giáo dục của ông không được triển khai rộng rãi dưới triều Nguyễn. Tuy nhiên, tư tưởng “thực học” mà ông đề cao vẫn có giá trị trong việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng giáo dục Việt Nam.

Gần hai thế kỷ đã trôi qua, xã hội đã thay đổi rất nhiều. Nhưng câu chuyện về Nguyễn Trường Tộ vẫn gợi cho thế hệ hôm nay một bài học quan trọng: giáo dục muốn tạo ra sức mạnh cho đất nước phải gắn với thực tiễn, khoa học, sáng tạo và nhu cầu phát triển của xã hội.