Nguyễn Trường Tộ và những bản điều trần vì vận mệnh quốc gia

Nhắc đến Nguyễn Trường Tộ là nhắc đến một trí thức đặc biệt của Việt Nam thế kỷ XIX. Trong bối cảnh đất nước đứng trước nguy cơ mất chủ quyền và nhiều mặt của đời sống xã hội gặp khó khăn, ông đã dành phần lớn tâm huyết để suy nghĩ về tương lai dân tộc.

Điểm nổi bật nhất trong hoạt động của Nguyễn Trường Tộ là hệ thống các bản điều trần gửi triều đình nhà Nguyễn. Theo các tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong khoảng thời gian từ năm 1863 đến năm 1871, ông đã gửi gần 60 bản điều trần, đề cập đến nhiều vấn đề quan trọng của đất nước.

Những bản điều trần ấy cho thấy Nguyễn Trường Tộ không nhìn vấn đề đất nước từ một góc độ đơn lẻ. Ông nhận thấy quân sự yếu thì không thể bảo vệ đất nước, giáo dục lạc hậu thì khó đào tạo nhân tài, kinh tế kém phát triển thì không thể xây dựng tiềm lực quốc gia, còn ngoại giao thiếu linh hoạt sẽ khiến đất nước càng dễ rơi vào thế bị động.

Vì vậy, ông đề xuất một chương trình cải cách rộng lớn. Về giáo dục, Nguyễn Trường Tộ phê phán lối học thiên về ghi nhớ kinh điển nhưng thiếu kiến thức thực tế. Ông đề nghị chú trọng thực học và đưa những kiến thức khoa học, kỹ thuật vào giáo dục. Đây được xem là một trong những điểm tiến bộ nổi bật trong tư tưởng của ông.

Về kinh tế, ông quan tâm đến nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, khai thác tài nguyên và phát triển lực lượng sản xuất. Ông cho rằng một đất nước muốn mạnh không thể chỉ dựa vào nền kinh tế cũ mà cần phát triển sản xuất và mở rộng giao thương.

Về quân sự, ông chủ trương cải tổ võ bị, chú trọng đào tạo người lính và cán bộ chỉ huy, tiếp thu những phương thức quân sự mới. Về ngoại giao, ông đề xuất mở rộng quan hệ với các nước, không chỉ bó hẹp trong một hướng quan hệ duy nhất.

Đáng tiếc, phần lớn những kiến nghị của Nguyễn Trường Tộ không được triều đình chấp nhận và thực hiện đầy đủ. Tuy nhiên, điều đó không làm mất đi giá trị lịch sử của các bản điều trần. Trái lại, chúng trở thành những tư liệu quan trọng phản ánh tư duy của một bộ phận trí thức Việt Nam trước những biến động lớn của thế kỷ XIX.

Điều khiến người đời sau kính trọng Nguyễn Trường Tộ chính là sự kiên trì. Ông biết con đường cải cách không dễ dàng nhưng vẫn liên tục đề xuất, phân tích và thuyết phục. Đằng sau mỗi bản điều trần là nỗi lo về vận mệnh đất nước.

Nguyễn Trường Tộ đã để lại một bài học sâu sắc: khi đất nước đứng trước thử thách, trí thức không chỉ cần có kiến thức mà còn phải có trách nhiệm với xã hội. Chính tinh thần ấy khiến tên tuổi Nguyễn Trường Tộ vẫn được nhắc đến như một nhà canh tân yêu nước tiêu biểu của lịch sử Việt Nam.