Nguyễn Trường Tộ và tư tưởng xây dựng một nền quân sự hiện đại

Nguyễn Trường Tộ sống trong thời kỳ Việt Nam phải đối mặt trực tiếp với cuộc xâm lược của thực dân Pháp. Những biến động quân sự ấy khiến ông nhận thức rõ rằng sức mạnh quốc phòng có ý nghĩa đặc biệt đối với sự tồn vong của quốc gia.

Tuy nhiên, theo Nguyễn Trường Tộ, muốn xây dựng một lực lượng quân sự đủ sức bảo vệ đất nước thì không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm. Quân đội còn cần tổ chức tốt, có người chỉ huy được đào tạo, có kiến thức quân sự và được trang bị phù hợp.

Trong các đề nghị canh tân, ông quan tâm đến việc cải tổ võ bị, nâng cao chất lượng quân đội, đào tạo cán bộ chỉ huy, nghiên cứu phương thức tác chiến mới và cải tiến vũ khí, tàu thuyền. Những đề xuất này nằm trong chương trình cải cách rộng lớn của ông về quốc phòng và quân sự.

Điều đáng chú ý là Nguyễn Trường Tộ không xem quân sự tách rời khỏi những lĩnh vực khác. Ông hiểu rằng quân đội muốn mạnh phải dựa vào nền kinh tế đủ khả năng cung cấp nguồn lực, giáo dục phải đào tạo được những người có kiến thức, còn ngoại giao phải tạo ra môi trường thuận lợi cho đất nước.

Tư duy ấy thể hiện cách nhìn khá toàn diện. Ông không chỉ nghĩ đến việc mua vũ khí mà còn nhấn mạnh yếu tố con người. Một đội quân có trang bị nhưng thiếu tổ chức và kiến thức vẫn khó có thể phát huy sức mạnh. Vì vậy, việc đào tạo người chỉ huy và nâng cao trình độ của quân đội là điều cần thiết.

Nguyễn Trường Tộ cũng chủ trương học hỏi những tiến bộ của phương Tây. Ông cho rằng Việt Nam cần tìm hiểu những thành tựu mới về khoa học và kỹ thuật để phục vụ việc bảo vệ đất nước. Đây là quan điểm xuất phát từ thực tế rằng phương thức chiến tranh đã thay đổi mạnh mẽ.

Trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, những đề xuất ấy rất khó được triển khai đồng bộ. Triều đình nhà Nguyễn phần lớn không chấp nhận chương trình cải cách rộng lớn của ông. Dù vậy, các bản điều trần vẫn cho thấy ông đã nhận ra một vấn đề căn bản: nếu không đổi mới, đất nước sẽ khó đủ sức đối phó với những thế lực quân sự hiện đại.

Nhìn lại lịch sử, chúng ta có thể thấy tư tưởng của Nguyễn Trường Tộ mang một ý nghĩa đặc biệt. Ông không chỉ muốn có một đội quân đông người mà muốn xây dựng sức mạnh quốc gia dựa trên tổ chức, tri thức, kỹ thuật và nguồn lực kinh tế.

Đó là cách nhìn thể hiện trách nhiệm của một người trí thức trước vận mệnh dân tộc. Dù những đề xuất chưa thể trở thành hiện thực, chúng vẫn góp phần làm phong phú lịch sử tư tưởng quân sự và canh tân Việt Nam thế kỷ XIX.