Nguyễn Tự Cường – Khí tiết người sĩ phu trước sân rồng

Sinh ra trong một gia đình danh gia vọng tộc ở làng Tam Sơn, Nguyễn Tự Cường từ thuở nhỏ đã nổi tiếng thông minh, học một biết mười. Không chỉ có học vấn uyên thâm, ông còn được biết đến là người cương trực, thẳng thắn, sống trọng nghĩa và giàu lòng vị tha. Truyền thống khoa bảng của quê hương và gia đình đã góp phần hun đúc nên một con người tài năng, có nhân cách lớn.

Năm 26 tuổi, Nguyễn Tự Cường lên kinh ứng thí. Khoa Giáp Tuất, niên hiệu Hồng Thuận 6 (1514), đời Lê Tương Dực, ông đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân, tức Hoàng giáp. Sau đó, ông ra làm quan và giữ chức Hiến sát sứ.

Nhưng thời đại mà Nguyễn Tự Cường sống lại là một giai đoạn đầy biến động. Triều Lê ngày càng suy yếu, đất nước rơi vào cảnh rối ren, Lê – Mạc phân tranh. Con đường làm quan của ông vì thế cũng trải qua nhiều thăng trầm. Dẫu vậy, giữa những biến động ấy, lòng trung thành của Nguyễn Tự Cường với nhà Lê chưa bao giờ thay đổi.

Khi Mạc Đăng Dung nổi lên, giành lấy quyền lực và tìm cách thu phục những người từng phò tá nhà Lê, Nguyễn Tự Cường cũng nằm trong số những người được trọng dụng. Nhưng trước lời mời gọi ấy, ông kiên quyết từ chối.

Theo TS Sử học Nguyễn Hữu Tâm, Nguyễn Tự Cường từng trực tiếp tập hợp các tiến sĩ quê Đông Ngàn, dựng đội quân hương binh, hưởng ứng lời kêu gọi cần vương chống nhà Mạc tại vùng sông Đuống. Ông cùng người thầy của mình là Tiến sĩ Đàm Thận Huy đứng lên chống lại nhà Mạc.

Thế nhưng lực lượng quá mỏng, cuộc kháng cự cuối cùng thất bại khi quân của ông tiến đến bờ sông Thiên Đức, tức sông Đuống ngày nay. Sau thất bại, Nguyễn Tự Cường trở về quê Tam Sơn.

Nhưng trở về quê không có nghĩa là ông chấp nhận khuất phục.

Khi nhà Mạc tổ chức lễ đăng quang, Mạc Đăng Dung biết Nguyễn Tự Cường là một vị quan tài giỏi của triều Lê nên tìm cách mời ông ra dự lễ, đồng thời muốn trọng dụng ông. Nguyễn Tự Cường cáo bệnh, nhất quyết không đi.

Ba ngày sau, triều đình buộc ông phải vào chầu.

Trước tình thế không thể thoái thác, Nguyễn Tự Cường nghĩ ra một cách thể hiện thái độ của mình. Vì khinh bỉ người đã cướp ngôi nhà Lê, ông giả vờ mắc bệnh về mắt, lấy vải the che kín. Khi bước vào triều, ông không quỳ lạy trước Mạc Đăng Dung mà chỉ đứng từ xa làm lễ.

Rồi ông tiến gần đến bệ rồng.

Không cúi đầu khuất phục, Nguyễn Tự Cường nhổ ba lần nước bọt trước mặt Mạc Đăng Dung. Sau đó, ông chỉ thẳng vào người đang ngồi trên ngai vàng và dõng dạc nói:

“Ta phò Lê chứ không phò Mạc…”

Lời nói ấy vang lên giữa sân rồng như một lời tuyên bố cuối cùng về sự lựa chọn của ông.

Biết mình không thể tiếp tục sống mà phải cúi đầu trước triều đình mới, Nguyễn Tự Cường đã chọn cái chết để giữ trọn khí tiết. Ông cắn lưỡi tuẫn tiết ngay tại sân rồng.

Cái chết của ông không chỉ là sự trung thành với một triều đại, mà còn là cách một nhà nho bảo vệ danh dự và khí tiết của chính mình trong một thời đại đầy biến động. Theo TS Sử học Nguyễn Hữu Tâm, hành động ấy thể hiện sâu sắc tư tưởng trung nghĩa và khí phách của tầng lớp sĩ phu đương thời.

Từ đó, người đời gọi ông là Tiết nghĩa đại vương Nguyễn Tự Cường.

Tên tuổi ông không chìm vào quên lãng. Tại làng Tam Sơn, nhân dân lập đền thờ và tôn ông làm thành hoàng. Đến nay, nơi đây vẫn còn lưu giữ ba tấm bia ghi lại cuộc đời, sự nghiệp và công tích của ông. Đáng chú ý là tấm bia dựng năm Cảnh Trị 4 (1666), trong đó khắc sắc phong Nguyễn Tự Cường là Tiết nghĩa Đại vương.

Hai tấm bia thời vua Minh Mạng thứ 13 (1831) và vua Duy Tân thứ 9 (1913) cũng tiếp tục ghi lại cuộc đời cùng khí tiết của vị danh nhân quê Tam Sơn.

Hằng năm, vào ngày 16 tháng 8 âm lịch, ngày hóa của Tiết nghĩa đại vương Nguyễn Tự Cường, người dân địa phương lại tổ chức tế lễ để tưởng nhớ ông.

Năm 2014, đền thờ Nguyễn Tự Cường được UBND tỉnh Bắc Ninh công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.

Trong đền vẫn còn những bức hoành phi, câu đối ca ngợi khí phách của ông:

“Quyết tâm giữ nghĩa vững tâm khắc đá vì đất nước/Nhớ lúc nắm quyền sóng gió chí cao giúp đỡ dân”

Và:

“Nghĩa sáng kiên trung chiếu ngàn thu còn mãi/ Anh hùng ngay thẳng sử ghi muôn họ lưu danh”.

Qua bao thế kỷ, câu chuyện về Nguyễn Tự Cường vẫn được người dân Tam Sơn truyền lại cho con cháu. Với họ, ông không chỉ là một vị danh nhân của dòng họ hay một vị thành hoàng của làng, mà còn là biểu tượng của lòng trung quân, tinh thần trọng nghĩa và khí phách không chịu khuất phục.

Từ truyền thống hiếu học, trọng nghĩa của Nguyễn Tự Cường, các thế hệ hậu duệ vẫn tiếp tục gìn giữ niềm tự hào về người tiền nhân. Từ thời phong kiến đến những năm tháng chống Pháp, chống Mỹ và trong công cuộc xây dựng đất nước hôm nay, tinh thần ấy vẫn được nhắc nhớ như một di sản tinh thần của dòng họ và quê hương Tam Sơn.

Bởi vậy, trong ký ức của người làng Tam Sơn, hình ảnh Nguyễn Tự Cường vẫn luôn hiện diện: một vị quan tài giỏi nhưng không màng quyền thế, một nhà nho dám đứng trước sân rồng để bảo vệ điều mình tin là chính nghĩa, và một con người thà chết để giữ trọn khí tiết còn hơn sống trong sự khuất phục.