Nguyễn Tường Tam: Chí sĩ chính trị và người canh tân văn hóa thế kỷ XX

Nhất Linh (1906 – 1963), tên thật là Nguyễn Tường Tam, là một trong những nhân vật kiệt xuất và phức tạp nhất của lịch sử văn hóa - chính trị Việt Nam thế kỷ XX. Ông không chỉ là nhà văn lớn, nhà báo tài ba, người sáng lập kiêm thủ lĩnh của Tự Lực văn đoàn lừng lẫy, mà còn là một nhà hoạt động chính trị giữ chức Bộ trưởng Bộ Ngoại giao trong những năm tháng đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Sinh tại Cẩm Giàng, Hải Dương trong một gia đình công chức gốc Quảng Nam, Nguyễn Tường Tam từ nhỏ đã bộc lộ trí tuệ xuất xắc và tâm hồn nghệ sĩ. Sang Pháp du học năm 1927, ông tốt nghiệp Cử nhân Khoa học tại Paris. Trở về nước với hoài bão canh tân đất nước bằng con đường văn hóa, ông làm chủ bút tờ tuần báo Phong Hóa (sau là Ngày Nay) và chính thức sáng lập Tự Lực văn đoàn vào năm 1932.

Dưới sự dẫn dắt của Nhất Linh, Tự Lực văn đoàn đã tạo nên một cuộc cách mạng sâu sắc trong nền văn học nghệ thuật Việt Nam. Nhóm không chỉ đổi mới tư duy sáng tác, hiện đại hóa câu văn xuôi và đỡ đầu cho phong trào Thơ mới, mà còn dùng ngòi bút để công phá các hủ tục phong kiến, giải phóng cá nhân và đề cao quyền tự do yêu thương của thanh niên. Qua các tác phẩm kinh điển như Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, Đôi bạn, Bướm vàng, Nhất Linh đã đưa thể loại tiểu thuyết lãng mạn Việt Nam lên đỉnh cao nghệ thuật.

Tuy nhiên, trước thời cuộc biến động của thế giới và trong nước, Nhất Linh không dừng lại ở văn chương. Ông dấn thân vào con đường chính trị, thành lập Đại Việt Dân chính Đảng và sau đó trở thành một trong những lãnh tụ nòng cốt của Việt Nam Quốc dân Đảng. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, trong chính sách đại đoàn kết dân tộc của Chính phủ Liên hiệp Kháng chiến, ông được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Ngoại giao (tháng 3 năm 1946) và làm Trưởng đoàn đại biểu Việt Nam tham dự Hội nghị Đà Lạt đàm phán với Pháp.

Do những bất đồng gay gắt về con đường chính trị giữa các phe phái thời bấy giờ, ông rời sang Trung Quốc lưu vong. Khi trở về miền Nam Việt Nam vào những năm 1950, Nhất Linh rút lui khỏi đời sống chính trị sôi động để trở về với niềm đam mê văn chương, dịch thuật và thú chơi hoa lan tại Đà Lạt và Sài Gòn.

Tưởng chừng cuộc đời ông sẽ trôi qua trong êm đềm, thì biến cố lớn lại xảy ra vào năm 1963. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa thời Ngô Đình Diệm triệu tập ông ra Tòa án Quân sự Đặc biệt vì cho rằng ông liên quan đến cuộc đảo chính không thành năm 1960. Đêm trước ngày ra tòa, ngày 7 tháng 7 năm 1963, Nhất Linh đã dùng thuốc độc tự thuẫn tại nhà riêng ở Sài Gòn để tuẫn tiết, phản đối sự độc tài. Ông để lại dòng di ngôn bất tử: "Đời tôi để lịch sử xử, tôi không chịu để ai xử cả."

Cuộc đời 57 năm của Nhất Linh Nguyễn Tường Tam là một chuỗi những khát vọng cháy bỏng về tự do và cái đẹp. Dù hành trình chính trị trải qua nhiều sóng gió, ông vẫn mãi sống trong lòng người đọc như một nhà văn mở đường vĩ đại, người đã đặt những gạch đá đầu tiên xây dựng nên nền văn học hiện đại Việt Nam.