Nguyễn Văn Bút - Võ Đình Sâm

Năm 1867, thực dân Pháp chiếm trọn 6 tỉnh Nam Kỳ. Tại Sa Đéc, Thông chê Bút đã hô hào nhân dân nổi dậy đánh giặc Pháp nhiều nơi, khí thể rất mạnh mẽ. Đáng kể nhất là nghĩa quân do ông chỉ huy đột nhập phá đồn Pháp tại Tân Quy Đông, gần 50 tên giặc bị giết, gây tiếng vang lớn trong vùng. Nghĩa quân của ông được nhiều người hưởng ứng, trong đó có Vô Đình Sâm, một thanh niên yêu nước, giỏi võ nghệ lại có tài tổ chức, chỉ huy.

Để bảo toàn lực lượng, sau chiến thắng ở Tân Quy Đông, ông cùng với Võ Đình Sâm rút về Cần Thơ, lập căn cứ Láng Hẩm, tức vùng Trà Niếng - Ba Láng, Phong Điền (nay thuộc xã Nhơn Ái, quận Cái Răng, thành phố Cần Thơ).

Ở đây có Cai tổng Định Bảo là Nguyễn Vân Vĩnh cầu kết với Pháp thường xuyên áp bức, bóc lột nhân dân, nghĩa quân nhiều lần việt thơ khuyên giải, cảnh báo nhưng Nguyễn Văn Vình vẫn chứng nào tật ấy. Nghĩa quân quyết định mang quân bao vây nhà ở Phong Điền, bắt giết Nguyễn Văn Vĩnh tại chỗ.

Đây là một cuộc khởi nghĩa lớn ở miền Tây. Sau đó, ông cùng với Vô Đình Sâm lui về đâm lây Ba Láng rồi sang An Giang phân tán, hoạt động khắp vùng rộng lớn từ Sa Đéc, Vĩnh Long cho đến Mỹ Tho, Định Tường.

Ít lâu sau, thực dân Pháp sử dụng tay sai khét tiếng là Trần Bá Lộc truy lùng, bắt và giết ông ngay tại chợ Sa Đéc hòng lung lạc tỉnh thân yêu nước của nhân dân ta. Nhờ chiến tích ấy mà Trần Bá Lộc được thực dân thăng chức Đốc phủ sử, giao cho coi phủ Tân Thành (Sa Đéc).

Trong sách Lịch sử khẩn hoang miền Nam của nhà văn Sơn Nam có đoạn viết: "Khi Pháp đên, vùng Ba Láng (nhánh của rạch Cần Thơ) là nơi khởi nghĩa của Đình Sâm. Đình Sâm thất bại nhưng vào tháng 3 dương lịch 1870, chứng 200 nghĩa quân tụ tập lại ăn tiệc, chuẩn bị đánh tòa tham biện Cần Thơ. Thực dân phát giác kịp, bắt giam 111 người, trong số này chừng 55 người mà thực dân cho là nguy hiểm bị đề nghị đày ra Côn Nôn hoặc đảo Réunion”. Như vậy, có thể nói sau khi Đỉnh Sâm mắt, lực lượng của ông vẫn còn tồn tại và còn chiến đầu cho đến lúc ấy.

Nhà thơ yêu nước Phan Văn Trị đã có câu đỗi ca ngợi Vô Đình Sâm và Thông chế Bút với phong trào khởi nghĩa lúc bây giờ:

"Vô kiêm xung thiên, Ba Lăng giang đầu lưu hận huyệt,

Văn tình lạc địa. Trà Niêng thôn lí đái sâu nam."

Dịch nghĩa:

“Gươm võ xông trời, đầu vàm Ba Láng lưu máu hận,

Sao văn rớt đắt, trong xóm Trà Niềng nhuôm vẻ sấu ai".