Nguyễn Văn Cừ trong bối cảnh lịch sử Việt Nam 1938–1941

Ba năm cuối đời của Nguyễn Văn Cừ diễn ra trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam và thế giới. Từ năm 1938 đến năm 1941, tình hình quốc tế chuyển biến nhanh chóng, Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ và chính quyền thuộc địa tại Đông Dương tăng cường đàn áp các phong trào chính trị.

Tháng 3/1938, Nguyễn Văn Cừ được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương. Khi đó, ông mới 26 tuổi. Trước khi đảm nhiệm vị trí này, ông đã trải qua quá trình hoạt động tại vùng mỏ, bị bắt và giam tại Côn Đảo, sau đó trở lại hoạt động từ cuối năm 1936.

Năm 1938, phong trào dân chủ vẫn đang diễn ra với nhiều hoạt động công khai và bán công khai. Báo chí, hội họp và các hình thức vận động quần chúng được sử dụng tại nhiều địa phương.

Tuy nhiên, tình hình thay đổi nhanh chóng vào năm 1939. Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ tại châu Âu. Chính quyền thuộc địa tại Đông Dương áp dụng các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn đối với các tổ chức chính trị.

Trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Văn Cừ tham gia thảo luận và tổ chức lại phương thức hoạt động. Các tổ chức phải giảm hoạt động công khai, xây dựng cơ sở bí mật và chuẩn bị cho tình hình chiến tranh.

Cũng trong năm 1939, Nguyễn Văn Cừ viết Tự chỉ trích. Tác phẩm phản ánh những suy nghĩ của ông về tổ chức, phương pháp hoạt động và việc giải quyết những khác biệt trong phong trào.

Cuối năm 1939, Hội nghị Trung ương lần thứ 6 được tổ chức tại Hóc Môn. Hội nghị thảo luận những thay đổi quan trọng về phương hướng hoạt động trước tình hình mới.

Đầu năm 1940, Nguyễn Văn Cừ bị bắt tại Sài Gòn. Việc bắt giữ diễn ra trong thời kỳ chính quyền thuộc địa đẩy mạnh truy quét các tổ chức cách mạng.

Sau đó, ông bị đưa ra xét xử và kết án tử hình. Ngày 28/8/1941, Nguyễn Văn Cừ bị xử bắn tại Hóc Môn, Gia Định, cùng một số cán bộ cách mạng khác.

Ông qua đời khi mới 29 tuổi, trước khi chứng kiến những biến chuyển lớn diễn ra tại Việt Nam từ năm 1941 đến năm 1945.

Khi nghiên cứu Nguyễn Văn Cừ, cần đặt cuộc đời ông trong bối cảnh rộng lớn của thời kỳ 1938–1941. Đây là giai đoạn mà tình hình quốc tế, chính sách thuộc địa và hoạt động của các tổ chức chính trị tác động trực tiếp lẫn nhau.

Từ vị trí một nhà lãnh đạo trẻ đến những ngày cuối đời trong nhà tù, cuộc đời Nguyễn Văn Cừ gắn với một thời kỳ có nhiều thay đổi. Các tác phẩm và hoạt động của ông ngày nay tiếp tục được sử dụng như nguồn tư liệu để tìm hiểu lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX.