NGUYỄN VĂN HUYÊN VÀ HÀNH TRÌNH XÂY DỰNG NỀN GIÁO DỤC DÂN TỘC

“Chú phải chia chữ cho dân.”

— Hồ Chí Minh, lời động viên Nguyễn Văn Huyên khi mời ông nhận chức Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục năm 1946.

Nguyễn Văn Huyên (1908–1975) là một nhà sử học, dân tộc học, nhà giáo dục và nhà nghiên cứu văn hóa tiêu biểu của Việt Nam. Năm 1934, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Văn khoa tại Đại học Sorbonne, Paris. Sau Cách mạng tháng Tám, ông từ bỏ công việc nghiên cứu để dành gần 30 năm xây dựng nền giáo dục mới của đất nước.

1. NGƯỜI TRÍ THỨC ĐI TÌM TRI THỨC VỀ CHO ĐẤT NƯỚC

Nguyễn Văn Huyên sinh năm 1908 tại Hà Nội. Năm 1926, ông sang Pháp học tập. Trong những năm ở Pháp, ông lần lượt đạt bằng Cử nhân Văn khoa, Cử nhân Luật và tiếp tục nghiên cứu về văn hóa, dân tộc học. Năm 1934, ông bảo vệ xuất sắc luận án Tiến sĩ Văn khoa tại Đại học Sorbonne.

Sau khi trở về Việt Nam, thay vì lựa chọn con đường làm quan, ông chọn nghề dạy học và tiếp tục nghiên cứu văn hóa Việt Nam. Ông dành nhiều năm khảo cứu về phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, văn học dân gian và đời sống của các cộng đồng người Việt.

Những công trình của ông cho thấy một cách tiếp cận rất nghiêm túc: muốn hiểu một dân tộc thì phải tìm hiểu chính đời sống, văn hóa và những giá trị được lưu truyền trong nhân dân. Chính những nghiên cứu ấy đã góp phần đặt nền móng cho ngành dân tộc học và nghiên cứu văn hóa Việt Nam hiện đại.

2. NGƯỜI TỪ BỎ NGHIÊN CỨU ĐỂ LO VIỆC GIÁO DỤC

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Nguyễn Văn Huyên được giao nhiều trọng trách trong lĩnh vực giáo dục. Đến năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh mời ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục. Ban đầu ông còn do dự vì biết đây là một nhiệm vụ rất nặng nề, nhưng cuối cùng ông nhận lời và gắn bó với ngành giáo dục cho đến khi qua đời.

Trên cương vị Bộ trưởng, ông tham gia xây dựng nền giáo dục mới trong một hoàn cảnh vô cùng khó khăn. Đất nước vừa giành được độc lập, phần lớn người dân còn chưa biết chữ, trường học thiếu thốn và chiến tranh liên tục diễn ra.

Ông tập trung vào nhiều nhiệm vụ quan trọng như xóa nạn mù chữ, xây dựng hệ thống trường học, đào tạo giáo viên và phát triển giáo dục đại học. Trong những năm kháng chiến, nền giáo dục vẫn được duy trì và từng bước phát triển để đào tạo nhân lực cho đất nước.

Một trong những dấu ấn quan trọng của ông là quan niệm về một nền giáo dục dân tộc, trong đó tiếng Việt trở thành ngôn ngữ giảng dạy. Ông hiểu rằng muốn xây dựng một nền giáo dục dành cho toàn dân thì người dân phải có thể tiếp cận tri thức bằng chính ngôn ngữ của mình.

3. NGƯỜI DÀNH GẦN 30 NĂM CHO SỰ NGHIỆP TRỒNG NGƯỜI

Nguyễn Văn Huyên giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục từ năm 1946 đến năm 1975, gần 29 năm. Đây là khoảng thời gian đặc biệt dài và cũng là giai đoạn đất nước trải qua nhiều biến động lớn.

Trong suốt thời gian ấy, ông phải giải quyết những vấn đề giáo dục trong cả thời chiến lẫn thời bình. Ông tham gia chỉ đạo các cuộc cải cách giáo dục, phát triển giáo dục phổ thông, đào tạo giáo viên và xây dựng hệ thống giáo dục đại học.

Điều đáng quý ở Nguyễn Văn Huyên là ông đã từ bỏ một sự nghiệp khoa học mà bản thân rất yêu thích để nhận một nhiệm vụ khó khăn hơn. Ông hiểu rằng trong hoàn cảnh đất nước lúc ấy, việc xây dựng con người và đào tạo thế hệ mới cũng quan trọng không kém việc nghiên cứu khoa học.

Ông qua đời năm 1975, để lại nhiều công trình có giá trị về lịch sử, dân tộc học và văn hóa Việt Nam. Những đóng góp của ông sau này được ghi nhận bằng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học xã hội và nhân văn.

Câu chuyện của Nguyễn Văn Huyên để lại bài học về tinh thần học tập, trách nhiệm và sự hy sinh của người trí thức. Ông cho thấy rằng tri thức không chỉ để làm giàu cho bản thân mà còn có thể được sử dụng để xây dựng một thế hệ mới.

Từ một học giả từng đạt đỉnh cao học thuật ở Paris đến người đứng đầu ngành giáo dục trong gần ba thập kỷ, Nguyễn Văn Huyên đã dành phần lớn cuộc đời để biến tri thức thành nền tảng cho sự phát triển của đất nước.