NGUYỄN VĂN LÉM (BẢY LỐP), NGƯỜI CHIẾN SĨ BIỆT ĐỘNG GIỮA TẾT MẬU THÂN 1968
Nguyễn Văn Lém, thường được biết đến với bí danh Bảy Lốp, là một chiến sĩ hoạt động trong lực lượng cách mạng tại Sài Gòn và gắn với những ngày chiến đấu khốc liệt của Tết Mậu Thân năm 1968. Những thông tin về cuộc đời riêng, quá trình hoạt động và nhiệm vụ cụ thể của ông hiện còn có những điểm khác nhau giữa các nguồn tư liệu, nhưng sự kiện cuối cùng trong cuộc đời ông được ghi nhận khá rõ: ngày 1 tháng 2 năm 1968, giữa lúc chiến sự diễn ra ác liệt tại Sài Gòn, Nguyễn Văn Lém bị bắt và bị áp giải trên đường phố. Đúng vào thời điểm ấy, phóng viên ảnh Eddie Adams của hãng Associated Press có mặt tại hiện trường và ghi lại khoảnh khắc Nguyễn Văn Lém bị Nguyễn Ngọc Loan, người đứng đầu lực lượng Cảnh sát Quốc gia Việt Nam Cộng hòa, bắn chết. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ lưu giữ bức ảnh với ngày chụp 1 tháng 2 năm 1968 và xác định nhân vật trong ảnh là Nguyễn Văn Lém.
Khoảnh khắc chỉ diễn ra trong vài giây nhưng đã trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của Chiến tranh Việt Nam. Bức ảnh được truyền đi trên báo chí quốc tế và sau đó giành giải World Press Photo of the Year năm 1968; Eddie Adams cũng nhận giải Pulitzer cho nhiếp ảnh tin tức năm 1969. Tuy nhiên, đằng sau một bức ảnh chỉ ghi lại một khoảnh khắc là cả một hoàn cảnh chiến tranh phức tạp mà một khuôn hình không thể kể hết. Nguyễn Văn Lém xuất hiện trong ảnh với hai tay bị trói, giữa đường phố Sài Gòn đang chìm trong chiến sự. Ngay sau đó, ông bị bắn chết. Sự kiện được ghi nhận bởi nhiều nguồn tư liệu quốc tế và trở thành một biểu tượng gây tranh luận sâu sắc khi được nhìn nhận trong bối cảnh của cuộc chiến.
Tết Mậu Thân 1968 là một bước ngoặt của cuộc chiến tranh Việt Nam. Từ ngày 31 tháng 1 năm 1968, lực lượng Quân Giải phóng và Quân đội Nhân dân Việt Nam tiến hành các cuộc tiến công trên nhiều đô thị miền Nam; Sài Gòn trở thành một trong những địa bàn chiến đấu dữ dội. World Press Photo ghi nhận các cuộc tiến công diễn ra đồng thời tại nhiều thành phố và thị xã, khiến chiến sự lan vào những khu vực trước đó được xem là tương đối an toàn. Trong hoàn cảnh đó, những người hoạt động trong các lực lượng biệt động, cơ sở nội thành và các đơn vị chiến đấu phải đối mặt với một môi trường đặc biệt nguy hiểm: chiến đấu giữa đô thị đông dân, hoạt động bí mật, di chuyển trong sự kiểm soát gắt gao của đối phương và luôn đứng trước nguy cơ bị phát hiện.
Tên Bảy Lốp vì thế gắn với một thời điểm đặc biệt của lịch sử Sài Gòn năm 1968. Những tài liệu về ông thường tập trung vào sự kiện ngày 1 tháng 2 và bức ảnh của Eddie Adams, trong khi các chi tiết về toàn bộ quá trình hoạt động trước đó cần được đối chiếu từ hồ sơ lịch sử Việt Nam để tránh kể lại những thông tin chưa được kiểm chứng đầy đủ. Đây cũng là một bài học quan trọng khi đọc lịch sử: một nhân vật lịch sử không nên chỉ được nhìn qua một bức ảnh nổi tiếng hay một khoảnh khắc cuối cùng của cuộc đời.
Bức ảnh của Eddie Adams sau này trở thành một tư liệu đặc biệt về chiến tranh và sức mạnh của nhiếp ảnh báo chí. Nó không chỉ cho thế giới thấy một khoảnh khắc bạo lực giữa đường phố Sài Gòn mà còn khiến người xem phải suy nghĩ về số phận con người trong chiến tranh. Chính Eddie Adams về sau cũng nhìn nhận rằng một bức ảnh có thể không truyền tải được toàn bộ câu chuyện phía sau khoảnh khắc mà nó ghi lại. Vì vậy, khi nhắc đến Nguyễn Văn Lém, cần đặt bức ảnh trong bối cảnh rộng hơn của Tết Mậu Thân, của chiến tranh đô thị và của những số phận con người bị cuốn vào cuộc chiến.
Ngày nay, hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, hình ảnh Nguyễn Văn Lém vẫn xuất hiện trong nhiều bộ sưu tập lịch sử và bảo tàng trên thế giới. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ lưu giữ bản ghi chính thức của bức ảnh, còn World Press Photo xem đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu của nhiếp ảnh chiến tranh thế kỷ XX. Nhưng với người Việt Nam, câu chuyện về Bảy Lốp còn gợi nhớ đến một giai đoạn mà chiến tranh đã diễn ra ngay giữa những con phố, ngôi nhà và khu dân cư của Sài Gòn. Đó là một phần ký ức đau thương của lịch sử dân tộc, nơi những người trẻ tuổi đã phải sống, chiến đấu và hy sinh trong hoàn cảnh khắc nghiệt.
Nhìn lại câu chuyện Nguyễn Văn Lém, điều quan trọng không chỉ là ghi nhớ một cái tên hay một bức ảnh, mà còn là hiểu được giá trị của việc nghiên cứu lịch sử từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau. Một bức ảnh có thể rất mạnh mẽ, nhưng lịch sử luôn rộng lớn hơn một khoảnh khắc. Mỗi con người trong chiến tranh đều có một hoàn cảnh, một nhiệm vụ và một số phận cần được tìm hiểu bằng sự thận trọng và tôn trọng. Câu chuyện về Bảy Lốp vì thế không chỉ thuộc về năm 1968 mà còn là lời nhắc nhở thế hệ hôm nay về những mất mát mà chiến tranh đã để lại. Khi chiến tranh đã lùi xa, điều quý giá nhất mà các thế hệ sau có thể làm là tìm hiểu lịch sử một cách đầy đủ, trân trọng những người đã hy sinh và càng thêm ý thức gìn giữ hòa bình. Bởi phía sau mỗi bức ảnh chiến tranh không chỉ có một khoảnh khắc, mà còn có những cuộc đời, những gia đình và cả một thời đại đã đi qua.
