Nguyễn Văn Thoại

Ông Nguyễn Văn Thoại (đọc trại ra từ tên Thụy) tước Ngọc Hầu nên thường được gọi là Thoại Ngọc Hầu. Ông sinh năm 1761 ở làng An Hải, huyện Sơn Trà, nay là thành phố Đà Nẵng. Ông là con của Từ thừa Nguyễn Văn Lượng được vua Minh Mạng sắc phong Anh dũng tướng quân kinh đô úy thần sắc Vệ úy Nguyễn Hầu và cụ bà Nguyễn Thị Tuyết cũng được vua Minh Mạng sắc phong mỹ hiệu "Thục nhân".

Mồ côi cha lúc 7 tuổi, ông cùng mẹ và hai em chạy nạn vào Nam dừng chân lập nghiệp tại làng Thới Bình trên cù lao Dài, nay thuộc xã Quới Thiện, huyện Vũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long. Ông có chí lớn, học ít, nghiên cứu nhiều nên giỏi văn võ, biết tiếng Khmer và Xiêm. Khi mới 14 tuổi, ông đã tham gia hương binh. Năm 1777, mới 16 tuổi, ông tham gia tinh binh, được tin dùng đi phò giá Hoàng gia và lập nhiều công lớn. Năm 1800, ông giữ chức Khâm sai Thượng đạo Bình Tây tướng quân.

Từ năm 1802, ông được phong Khâm sai Thống binh Cai cơ trấn thủ Bắc Thành rồi trấn thủ Lạng Sơn, Trấn thủ Định Tường (1808), Trấn thủ Vĩnh Thanh (1815).

Khi làm Trấn thủ Vĩnh Thanh, ông có công đưa dân từ miền Trung vào khẩn hoang lập ấp, lập năm thôn ở cù lao Dài, chăm lo việc an dân. Đồng thời, ông phát hiện Lưu Phước Tường, nguyên Trấn thủ Vĩnh Thanh (1813-1815) và đồng bọn (Cai bạ, Ký lục) tham nhũng, sách nhiễu dân lành nên kết án trảm (chết chém). Thời gian làm Trấn thủ Vĩnh Thanh và Bảo hộ Cao Miên, công lao lớn của ông là ngoài việc giữ yên biên giới, ông còn chỉ đạo đào hai con kênh: Long Xuyên - Rạch Giá (năm 1818), còn gọi là Thoại Hà, dài 87km, ngang 45m và kênh Châu Đốc - Hà Tiên (năm 1820), còn gọi Kinh Vĩnh Tế, dài 97km, rộng 45m. Để đào các kênh này, có lúc, ông huy động trên 80 ngàn dân Kinh và Khmer. Dọc kênh, ông cho lập năm làng, khuyến khích dân định cư, góp phần phát triển sản xuất và giữ gìn an ninh biên giới.

Ông và vợ (bà Châu Thị Vĩnh Tế) hết lòng lo cho dân, cho nước. Chính vì thế, nhân dân luôn nhớ ơn và đặt tên của ông bà cho tên kênh, tên núi, tên làng, tên huyện. Tên tuổi của ông bà được lưu danh muôn đời.

Ông mất ngày 6-6-1829, thọ 68 tuổi. Ông được vua Minh Mạng sắc phong: "Tráng Võ tướng quân, trị quốc đô thống!".