Nguyễn Văn Trỗi – Câu Chuyện Sau Một Bức Ảnh Lịch Sử

Có những bức ảnh chỉ ghi lại một khoảnh khắc.

Nhưng cũng có những bức ảnh khiến cả một thời đại được nhớ lại.

Bức ảnh Nguyễn Văn Trỗi trước giờ xử bắn ngày 15/10/1964 là một trong số đó.

Trong khung hình là một người thanh niên còn rất trẻ.

Phía sau là pháp trường.

Trước mặt là những giây phút cuối cùng của cuộc đời.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào bức ảnh, chúng ta mới chỉ thấy một khoảnh khắc.

Còn phía sau khoảnh khắc ấy là cả một câu chuyện.

Một quê hương.

Một gia đình.

Một nghề nghiệp.

Một cuộc tình.

Một cuộc chiến.

Những ngày trong nhà giam.

Và một người thanh niên 24 tuổi đã trở thành nhân vật được lịch sử ghi nhớ.

Một bức ảnh được chụp vào ngày cuối cùng

Ngày 15/10/1964, Nguyễn Văn Trỗi bị đưa ra xử bắn tại khu vực vườn rau nhà lao Chí Hòa ở Sài Gòn.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện giới thiệu bức ảnh Nguyễn Văn Trỗi trên pháp trường ngày hôm đó như một tư liệu về những phút cuối đời của anh.

Bức ảnh cho người xem thấy một Nguyễn Văn Trỗi rất trẻ.

Nhưng điều đặc biệt nằm ở thần thái của nhân vật.

Không phải một người đang chạy trốn.

Không phải một người đang van xin.

Mà là một người đang đứng trước cái chết.

Chính khoảnh khắc ấy đã khiến bức ảnh vượt khỏi giá trị của một hình ảnh báo chí thông thường.

Nó trở thành một tư liệu lịch sử.

Nhưng người trong ảnh là ai?

Trước khi đứng trước ống kính, Nguyễn Văn Trỗi đã có một cuộc đời.

Anh sinh năm 1940 tại Thanh Quýt, Quảng Nam.

Anh lớn lên trong một gia đình lao động.

Sau khi rời quê, anh làm nghề thợ điện.

Đó là những thông tin rất đời thường.

Và chính những điều đời thường ấy làm bức ảnh trở nên ám ảnh hơn.

Bởi người đứng trong ảnh không phải một nhân vật sinh ra đã là biểu tượng.

Đó là một người thanh niên từng có công việc, gia đình, tình yêu và những dự định riêng.

Từ người thợ điện đến người hoạt động cách mạng

Năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi hoạt động trong tổ chức biệt động tại Sài Gòn.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tháng 5/1964 anh nhận nhiệm vụ đặt mìn tại cầu Công Lý nhằm vào phái đoàn cao cấp của Mỹ dự kiến đi qua. Trong lúc thực hiện nhiệm vụ, anh bị bắt vào tối 9/5/1964.

Ngày nay, cầu Công Lý được biết đến với tên cầu Nguyễn Văn Trỗi.

Như vậy, chỉ cần nhìn vào một cái tên trên bản đồ thành phố, chúng ta có thể lần ngược trở lại một sự kiện cách đây hơn sáu thập niên.

Một cây cầu.

Một nhiệm vụ.

Một vụ bắt giữ.

Và sau đó là một bức ảnh.

Những ngày không xuất hiện trong bức ảnh

Bức ảnh không cho chúng ta thấy những ngày Nguyễn Văn Trỗi bị giam giữ.

Không thấy căn phòng.

Không thấy những cuộc thẩm vấn.

Không thấy những lá thư.

Không thấy nỗi lo của gia đình.

Không thấy người vợ trẻ đang chờ đợi.

Nhưng những tư liệu còn lại giúp chúng ta biết rằng thời gian trong nhà giam đã trở thành một phần quan trọng trong câu chuyện của anh.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện lưu giữ 10 bức thư Nguyễn Văn Trỗi gửi cho vợ khi bị giam tại nhà lao Chí Hòa, cùng một số kỷ vật khác.

Những lá thư ấy khiến câu chuyện trở nên khác hẳn.

Bởi từ một bức ảnh về người anh hùng, chúng ta có thể trở về với một người chồng trẻ.

Phía sau bức ảnh là một người vợ

Nguyễn Văn Trỗi kết hôn với Phan Thị Quyên khi cả hai còn rất trẻ.

Cuộc hôn nhân ấy không kéo dài.

Khi Nguyễn Văn Trỗi bị bắt và sau đó hy sinh, Phan Thị Quyên trở thành người ở lại.

Nếu bức ảnh tại pháp trường ghi lại những giây phút cuối của Nguyễn Văn Trỗi, thì những lá thư gửi từ nhà giam lại giúp lưu giữ một phần đời sống tình cảm của anh.

Đó là hai loại tư liệu hoàn toàn khác nhau.

Một bên là hình ảnh công khai của một nhân vật lịch sử.

Một bên là những lời gửi cho người thân.

Đặt chúng cạnh nhau, chúng ta nhìn thấy một con người đầy đủ hơn.

Một tấm thiệp cưới giữa những hiện vật lịch sử

Trong số những kỷ vật được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu có tấm thiệp cưới của Nguyễn Văn Trỗi và Phan Thị Quyên.

Cùng với đó là cây đàn măng-đô-lin, những lá thư và các tranh cổ động nước ngoài về Nguyễn Văn Trỗi.

Một tấm thiệp cưới có thể là vật rất bình thường đối với một gia đình.

Nhưng khi người chủ của nó trở thành nhân vật lịch sử, món đồ nhỏ bé ấy lại mang một giá trị đặc biệt.

Nó nhắc chúng ta rằng:

Người đứng trước pháp trường từng có một ngày cưới.

Từng có một mái ấm.

Từng nghĩ về tương lai.

Và từng mong muốn một cuộc sống bình thường.

Khi bức ảnh được đưa lên báo

Một bức ảnh chỉ thực sự trở thành tư liệu xã hội rộng lớn khi nó được công chúng nhìn thấy.

Bức ảnh Nguyễn Văn Trỗi trước giờ hy sinh từng xuất hiện trên báo chí.

Báo Quân đội nhân dân số ra ngày 31/10/1964 đăng bức ảnh do hãng thông tấn AFP cung cấp, kèm bài viết “Muôn năm tinh thần Nguyễn Văn Trỗi”.

Đây là một chi tiết đáng chú ý trong hành trình của bức ảnh.

Nó cho thấy hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi không chỉ được lưu giữ trong một gia đình hay một địa phương.

Nó đã trở thành một phần của truyền thông thời chiến.

Từ một bức ảnh đến một biểu tượng

Khi bức ảnh được nhìn thấy bởi hàng nghìn, rồi hàng triệu người, Nguyễn Văn Trỗi dần trở thành một biểu tượng.

Những người chưa từng gặp anh có thể nhìn thấy khuôn mặt anh.

Những người chưa từng đến Sài Gòn năm 1964 có thể nhìn thấy pháp trường.

Những thế hệ sinh ra sau chiến tranh vẫn có thể nhìn thấy khoảnh khắc ấy.

Đó là sức mạnh đặc biệt của nhiếp ảnh lịch sử.

Một bức ảnh có thể vượt qua khoảng cách giữa người chụp và người xem.

Giữa năm 1964 và thế kỷ XXI.

Giữa một người đã hy sinh và những thế hệ chưa từng gặp anh.

Nhưng một bức ảnh không phải toàn bộ sự thật

Đây là điều cần nhớ khi sưu tầm lịch sử.

Một bức ảnh chỉ ghi lại một khoảnh khắc.

Nó không thể kể hết một cuộc đời.

Nếu chỉ nhìn Nguyễn Văn Trỗi qua bức ảnh trước pháp trường, chúng ta dễ nhớ anh như một người anh hùng ở những giây phút cuối.

Nhưng phía sau đó còn có 24 năm cuộc đời.

Có quê hương.

Có nghề nghiệp.

Có gia đình.

Có tình yêu.

Có những người bạn.

Có những người đồng đội.

Có những ngày bình thường.

Và có những ngày chiến tranh.

Muốn hiểu nhân vật, phải đặt bức ảnh vào cả chuỗi tư liệu.

Một bức ảnh, nhiều câu hỏi

Khi nhìn bức ảnh Nguyễn Văn Trỗi trước pháp trường, người sưu tầm lịch sử có thể đặt ra rất nhiều câu hỏi:

Ai chụp bức ảnh?

Bức ảnh được chụp chính xác vào thời điểm nào?

Nó được đưa ra khỏi hiện trường bằng cách nào?

Ai là người đầu tiên công bố?

Báo chí trong nước sử dụng bức ảnh ra sao?

Báo chí nước ngoài đưa tin thế nào?

Bức ảnh được lưu giữ ở đâu?

Có những phiên bản nào?

Những chú thích đi kèm có giống nhau không?

Những câu hỏi ấy giúp chúng ta chuyển từ việc xem ảnh sang nghiên cứu tư liệu ảnh.

Những lời cuối cùng phía sau khuôn hình

Các tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại rằng tại pháp trường, Nguyễn Văn Trỗi thể hiện thái độ bình thản và có những lời tuyên bố, hô khẩu hiệu trước khi hy sinh.

Những lời ấy sau này trở thành một phần quan trọng trong ký ức về anh.

Nhưng điều đáng chú ý là máy ảnh chỉ ghi được hình ảnh.

Nó không ghi lại toàn bộ âm thanh.

Không ghi được mọi suy nghĩ.

Không thể cho chúng ta biết tất cả những gì diễn ra trong tâm trí một con người.

Vì vậy, khi kể lại khoảnh khắc ấy, cần phân biệt rõ giữa những gì hình ảnh cho thấy và những gì các tư liệu khác ghi lại.

Đó cũng là cách tôn trọng lịch sử.

Bức ảnh dưới góc nhìn của thế kỷ XXI

Ngày nay, chúng ta sống trong thời đại mà một bức ảnh có thể được sao chép trong vài giây.

Có thể chỉnh sửa.

Có thể phóng lớn.

Có thể tô màu.

Có thể đưa lên mạng xã hội.

Có thể xuất hiện lại hàng nghìn lần.

Nhưng chính vì vậy, việc xác định nguồn gốc ảnh càng trở nên quan trọng.

Một bức ảnh lịch sử không chỉ cần đẹp.

Nó cần đúng nguồn, đúng thời gian và đúng bối cảnh.

Bức ảnh Nguyễn Văn Trỗi là một ví dụ điển hình cho giá trị của việc bảo quản tư liệu gốc và ghi rõ nguồn xuất xứ.

Những gì nằm ngoài khung hình

Có lẽ điều thú vị nhất khi nhìn một bức ảnh lịch sử là tự hỏi:

Điều gì đang nằm ngoài khung hình?

Ngoài khung hình là những người đang đứng quanh pháp trường.

Ngoài khung hình là các nhà báo.

Ngoài khung hình là những người thân không có mặt ở đó.

Ngoài khung hình là những ngày tháng trước đó.

Ngoài khung hình là một người vợ trẻ.

Ngoài khung hình là quê hương Thanh Quýt.

Ngoài khung hình là cuộc sống của một người thợ điện.

Và ngoài khung hình là cả một đất nước đang ở giữa chiến tranh.

Một bức ảnh chỉ chiếm một phần rất nhỏ của lịch sử.

Nhưng nó có thể mở cánh cửa dẫn vào cả một thời đại.

Những kỷ vật làm bức ảnh trở nên gần gũi

Nếu bức ảnh là dấu tích của những phút cuối, thì những kỷ vật lại đưa chúng ta về những ngày trước đó.

Cây đàn măng-đô-lin.

Tấm thiệp cưới.

Những lá thư gửi Phan Thị Quyên.

Những hiện vật ấy hiện được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ.

Đặt bức ảnh bên cạnh những kỷ vật này, chân dung Nguyễn Văn Trỗi thay đổi.

Không còn chỉ là một người đứng trước pháp trường.

Mà là một người từng cầm đàn.

Từng viết thư.

Từng chuẩn bị cho một cuộc hôn nhân.

Từng có đời sống riêng.

Một bức ảnh đi qua nhiều thế hệ

Năm 1964, người xem bức ảnh là những người đang sống trong chiến tranh.

Nhiều thập niên sau, người xem là những người sinh ra khi chiến tranh đã kết thúc.

Ngày nay, người trẻ có thể nhìn thấy bức ảnh trên màn hình điện thoại.

Ba thế hệ.

Ba hoàn cảnh.

Một hình ảnh.

Cách hiểu có thể khác nhau.

Nhưng bức ảnh vẫn là một điểm kết nối.

Nó khiến người hôm nay có thể nhìn thấy một con người của quá khứ bằng chính khuôn mặt thật của anh.

Từ bức ảnh đến tên đường

Một trong những dấu ấn lâu dài nhất của Nguyễn Văn Trỗi là tên anh được đặt cho nhiều địa danh.

Cầu Công Lý – nơi gắn với nhiệm vụ khiến anh bị bắt – ngày nay mang tên cầu Nguyễn Văn Trỗi.

Một địa điểm trong bức ảnh lịch sử đã trở thành một địa danh mang tên chính người trong câu chuyện.

Đó là một vòng tròn đặc biệt của ký ức:

Con người → sự kiện → bức ảnh → lịch sử → địa danh.

Từ một hình ảnh đến ký ức quốc tế

Bức ảnh về Nguyễn Văn Trỗi không chỉ được biết đến trong Việt Nam.

Sau khi anh hy sinh, hình ảnh và câu chuyện về anh được giới thiệu ở nước ngoài; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi nhận nhiều thư từ quốc tế và tranh của các họa sĩ nước ngoài về Nguyễn Văn Trỗi.

Như vậy, một hình ảnh được chụp tại Sài Gòn năm 1964 đã vượt qua biên giới.

Nó trở thành một phần của cách thế giới nhìn về cuộc chiến tranh Việt Nam và về một người thanh niên Việt Nam trong thời kỳ ấy.

Nếu không có bức ảnh thì sao?

Đây là một câu hỏi thú vị.

Có thể câu chuyện Nguyễn Văn Trỗi vẫn được kể.

Những bài báo vẫn tồn tại.

Những lá thư vẫn còn.

Những kỷ vật vẫn được lưu giữ.

Nhưng bức ảnh tạo ra một thứ mà văn bản không thể thay thế hoàn toàn:

sự hiện diện của khuôn mặt.

Chúng ta không cần tưởng tượng Nguyễn Văn Trỗi trông như thế nào.

Chúng ta có thể nhìn thấy anh.

Đó là lý do những bức ảnh lịch sử có sức mạnh rất đặc biệt.

Điều một bức ảnh dạy chúng ta về lịch sử

Bức ảnh Nguyễn Văn Trỗi nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ nằm trong những con số.

Lịch sử có khuôn mặt.

Có ánh mắt.

Có con người.

Có những khoảnh khắc không thể lặp lại.

Nhưng đồng thời, nó cũng nhắc chúng ta phải thận trọng.

Không nên để một bức ảnh thay thế cả lịch sử.

Không nên suy đoán những điều bức ảnh không thể chứng minh.

Không nên tách hình ảnh khỏi hoàn cảnh ra đời.

Một bức ảnh tốt nhất khi được đặt cạnh những tư liệu khác.

Lời kết – câu chuyện chưa bao giờ chỉ nằm trong một bức ảnh

Hơn sáu mươi năm đã trôi qua kể từ ngày Nguyễn Văn Trỗi đứng trước pháp trường.

Bức ảnh ngày ấy đã cũ.

Nhưng khuôn mặt trong ảnh vẫn còn đó.

Nhìn vào bức ảnh, chúng ta thấy một người thanh niên 24 tuổi.

Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, chúng ta có thể thấy phía sau khuôn mặt ấy là cả một cuộc đời.

Một cậu bé ở Thanh Quýt.

Một người thợ điện.

Một người chồng trẻ.

Một chiến sĩ biệt động.

Một người bị bắt.

Một người đã đối diện với cái chết.

Và một nhân vật trở thành biểu tượng của một thế hệ.

Bức ảnh chỉ kéo dài trong một khoảnh khắc.

Nhưng câu chuyện phía sau nó kéo dài hơn sáu mươi năm.

Và có lẽ đó chính là giá trị lớn nhất của tư liệu lịch sử:

Một hình ảnh có thể giữ lại một giây.

Nhưng một giây ấy, nếu được lưu giữ và đặt đúng vào bối cảnh, có thể giúp cả một thế hệ nhìn thấy quá khứ.

Nguyễn Văn Trỗi đã không còn có thể kể câu chuyện của mình.

Nhưng những bức ảnh, lá thư, kỷ vật và trang báo còn lại đang kể thay anh.

Và nhiệm vụ của thế hệ hôm nay là lắng nghe những tư liệu ấy bằng sự trân trọng, đồng thời luôn đặt câu hỏi: