NGUYỄN VĂN TRỖI- NGƯỜI CHIẾN SĨ BIỆT ĐỘNG SÀI GÒN
Giữa nhịp sống hôm nay của Thành phố Hồ Chí Minh, tên Nguyễn Văn Trỗi gợi nhắc một người thanh niên đã dành tuổi trẻ cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Anh là người thợ điện trở thành chiến sĩ biệt động, người đã hy sinh tại nhà lao Chí Hòa ngày 15 tháng 10 năm 1964, khi mới hai mươi bốn tuổi. [1] Cuộc đời ấy ngắn ngủi, nhưng lựa chọn sống của anh để lại một câu hỏi lâu dài cho mỗi thế hệ: khi Tổ quốc cần, con người có thể đặt trách nhiệm chung cao hơn sự bình yên của riêng mình đến mức nào?
Viết về anh trong câu chuyện “Thời hoa lửa” là trở lại với một cuộc đời có thật, với những mốc lịch sử đã được ghi nhận, để hiểu giá trị của lòng trung kiên. Từ quê hương Quảng Nam đến Sài Gòn, từ công việc lao động đến cuộc đấu tranh trong lòng đô thị, Nguyễn Văn Trỗi đã đi một hành trình mà điểm sáng bền vững nhất là sự gắn bó với vận mệnh đất nước. Nhắc lại hành trình ấy cũng là nhắc mình trân trọng hơn những ngày được sống, học tập và làm việc trong hòa bình.
Từ người thợ điện đến người chiến sĩ biệt động
Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1 tháng 2 năm 1940 tại làng Thanh Quýt, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Sau Hiệp định Genève, anh vào Sài Gòn cùng gia đình, làm nghề thợ điện và được giác ngộ cách mạng, trở thành chiến sĩ biệt động cánh Tây Nam Sài Gòn. Những nét chính ấy được ghi nhận trong tư liệu của Báo Điện tử Chính phủ và Cổng thông tin điện tử Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh. [1], [2]
Xuất phát điểm của anh giúp chúng ta nhìn rõ hơn một vẻ đẹp của người anh hùng: phẩm chất lớn lao có thể được hình thành từ cuộc sống lao động bình dị. Người thanh niên ấy không đứng ngoài những biến động của quê hương. Khi tham gia lực lượng biệt động, anh bước vào một con đường đòi hỏi sự chấp nhận hiểm nguy và ý thức bảo vệ tổ chức. Từ đây, cuộc sống riêng của người thợ điện gắn với nhiệm vụ của người chiến sĩ.
Ở Nguyễn Văn Trỗi, điều đáng suy ngẫm là sự chuyển hóa của lòng yêu nước thành hành động. Tình cảm dành cho quê hương chỉ trở thành sức mạnh khi con người dám nhận lấy phần trách nhiệm của mình. Anh đã lựa chọn dấn thân trong hoàn cảnh chiến tranh; còn người đọc hôm nay có thể tìm thấy từ lựa chọn ấy một chuẩn mực sống: biết quan tâm đến cộng đồng, hiểu mình đang được thừa hưởng điều gì và sẵn sàng góp sức cho điều mình tin là đúng.
Nhiệm vụ tại cầu Công Lý
Tháng 5 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi nhận nhiệm vụ đặt mìn tại cầu Công Lý ở Sài Gòn, nhằm đánh vào phái đoàn do Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Robert McNamara dẫn đầu. Nhiệm vụ không thành; anh bị bắt trong đêm 9 tháng 5 năm 1964. [2], [3] Đó là bước ngoặt đưa người chiến sĩ trẻ từ hoạt động bí mật trong lòng đô thị vào những tháng ngày bị giam giữ.
Kể lại sự kiện này cần giữ nguyên sự thật: kế hoạch chưa đạt được mục tiêu. Nhưng kết quả của một nhiệm vụ không thể là thước đo duy nhất để đánh giá phẩm chất của người thực hiện. Chính khi bị bắt, khi cơ hội tiếp tục chiến đấu bị thu hẹp và tính mạng bị đe dọa, Nguyễn Văn Trỗi phải đối diện với một thử thách khác. Người chiến sĩ giờ đây bảo vệ cách mạng bằng khả năng giữ vững ý chí trước sức ép của nhà tù.
Cầu Công Lý vì thế trở thành một dấu mốc trong câu chuyện về anh. Từ một địa điểm cụ thể của Sài Gòn, người đọc có thể lần theo hành trình của một con người, hiểu rằng lịch sử thành phố còn được tạo nên bởi những lựa chọn âm thầm, những nhiệm vụ nguy hiểm và những cuộc đời đã không trở về. Sự tưởng nhớ chỉ có chiều sâu khi chúng ta chịu tìm hiểu những sự kiện nằm phía sau một tên gọi quen thuộc.
Giữ vững khí tiết trong những tháng ngày bị giam giữ
Các tư liệu về Nguyễn Văn Trỗi ghi nhận rằng trong thời gian bị giam, anh chịu tra tấn nhưng không khai báo để làm tổn hại đến tổ chức. Chính quyền Sài Gòn đưa anh ra tòa án quân sự và kết án tử hình. [3] Báo Quân đội nhân dân cũng nhắc đến việc anh nhận trách nhiệm về mình nhằm bảo vệ đồng đội. [4]
Đằng sau những dòng tư liệu ngắn gọn là một thử thách rất lớn đối với con người. Khi thân thể bị hành hạ và sự sống bị đe dọa, giữ được điều mình tin tưởng đòi hỏi một nghị lực khác thường. Không cần thêm những cuộc đối thoại tưởng tượng hay những chi tiết không được kiểm chứng, sự thật về thái độ không khai báo của anh đã đủ cho thấy sức nặng của lòng trung kiên.
Khí tiết ấy còn mang ý nghĩa của trách nhiệm với đồng đội. Người chiến sĩ bị bắt không chỉ đối diện với số phận riêng; điều anh nói hoặc không nói có thể liên quan đến sự an toàn của những người khác. Nhìn từ đó, sự kiên định của Nguyễn Văn Trỗi là một cách tiếp tục làm nhiệm vụ trong hoàn cảnh anh không còn được tự do. Anh gìn giữ mối liên hệ với tổ chức bằng chính lòng tin và ý thức bảo vệ những người cùng chiến đấu.
Đối với thế hệ trẻ, câu chuyện này gợi một bài học về bản lĩnh. Trong đời sống hôm nay, bản lĩnh có thể bắt đầu từ việc bảo vệ sự thật, từ chối gian dối, nhận trách nhiệm khi mắc sai lầm và giữ lời hứa dù gặp khó khăn. Hoàn cảnh đã khác, nhưng giá trị của sự trung thực và lòng tin cậy vẫn còn nguyên. Tưởng nhớ người anh hùng cũng là tự rèn mình để sống có nguyên tắc hơn.
Ngày 15 tháng 10 năm 1964
Câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi còn gắn với một nỗ lực cứu anh từ Venezuela. Một tổ chức du kích tại nước này bắt giữ sĩ quan Hoa Kỳ Michael Smolen và yêu cầu trao đổi để anh được trả tự do. Tuy nhiên, sau khi người sĩ quan Hoa Kỳ được thả, Nguyễn Văn Trỗi vẫn bị đưa ra xử bắn tại nhà lao Chí Hòa ngày 15 tháng 10 năm 1964. [1], [2] Nỗ lực ấy không cứu được anh, nhưng cho thấy câu chuyện của người chiến sĩ Việt Nam đã vượt ra ngoài biên giới đất nước.
Cổng thông tin điện tử Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh ghi lại lời anh nói khi bị bịt mắt tại pháp trường: “Không, phải để tôi nhìn mảnh đất này, mảnh đất thân yêu của tôi”. [2] Trong lời nói ấy, mảnh đất quê hương hiện lên thật gần gũi. Tổ quốc là nơi con người thuộc về, là điều anh muốn được nhìn thấy trong giây phút cuối cùng. Chính sự cụ thể đó làm cho lời nói có sức lay động, không cần đến bất kỳ sự tô vẽ nào.
Bức ảnh Nguyễn Văn Trỗi trước giờ hy sinh là một chứng tích đặc biệt. Theo bài viết của nhà báo Hà Thu trên Báo Quân đội nhân dân, bức ảnh do phóng viên Hãng thông tấn AFP chụp đã được đăng trên trang nhất số báo ngày 31 tháng 10 năm 1964, cùng bài viết của nhà báo Phạm Phú Bằng. [4] Một khoảnh khắc của con người trước cái chết đã được lưu giữ để người đến sau có thể nhìn lại.
Ở tuổi hai mươi bốn, anh còn cả một quãng đời phía trước. Khi nghĩ đến điều đó, niềm tự hào luôn đi cùng sự tiếc thương. Mỗi người đã hy sinh đều là một cuộc đời không thể thay thế. Hiểu mất mát ấy giúp chúng ta biết quý trọng hòa bình bằng một tình cảm sâu sắc hơn, biết rằng những điều bình thường mình đang có từng là khát vọng của bao người chưa kịp sống đến ngày đất nước thống nhất.
Tên anh trong ký ức và đời sống thành phố
Nguyễn Văn Trỗi được tưởng nhớ bằng những hoạt động cụ thể của thành phố nơi anh từng sống và chiến đấu. Năm 1982, Ban Chấp hành Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh chọn ngày 15 tháng 10 làm Ngày truyền thống thanh niên công nhân thành phố. Từ năm 2008, Thành đoàn trao Giải thưởng Nguyễn Văn Trỗi để tôn vinh những đoàn viên, thanh niên có thành tích nổi bật và sáng kiến được áp dụng hiệu quả trong thực tiễn chuyên môn. [2]
Tư liệu của Thành ủy về đợt trao giải năm 2022 nêu rõ mục đích tôn vinh những thanh niên công nhân giỏi chuyên môn, có hoạt động vì cộng đồng và những sáng kiến, cải tiến được đơn vị ghi nhận, ứng dụng. [5] Đó là một cách trao truyền ký ức có ý nghĩa: tên người anh hùng gắn với những đóng góp hữu ích của người trẻ đang lao động, sáng tạo trong thời bình.
Sự tiếp nối ấy giúp câu chuyện lịch sử đi vào cuộc sống. Mỗi sáng kiến cải thiện công việc, mỗi việc làm phục vụ cộng đồng đều có thể là một cách thể hiện trách nhiệm với nơi mình đang sống. Người thợ điện năm xưa được tưởng nhớ qua sự trưởng thành của những người lao động hôm nay. Lòng biết ơn nhờ vậy có hình hài cụ thể, có thể nhận thấy trong chất lượng công việc và sự tận tâm với con người.
Giữ ngọn lửa trách nhiệm trong mái trường hôm nay
Với người đoàn viên công tác trong môi trường giáo dục, câu chuyện Nguyễn Văn Trỗi gợi một trách nhiệm gần gũi: đưa lịch sử đến với học sinh bằng sự thật và bằng lòng trân trọng. Một bài kể về anh cần giúp các em biết anh là ai, đã làm gì, đã hy sinh trong hoàn cảnh nào; đồng thời tạo cơ hội để các em suy nghĩ về lựa chọn sống của mình. Tình cảm chỉ bền vững khi được xây dựng trên hiểu biết.
Sự cẩn trọng với tư liệu cũng là một cách bày tỏ lòng biết ơn. Người anh hùng không cần những lời nói được gán thêm hay những tình tiết hư cấu để trở nên lớn lao. Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu lịch sử, việc chỉ rõ nguồn, đối chiếu các mốc thời gian và phân biệt sự kiện với cảm nhận sẽ giúp các em hình thành thái độ tôn trọng sự thật. Đó cũng là phẩm chất cần thiết trong thời đại thông tin lan truyền nhanh chóng.
Từ câu chuyện của anh, mỗi người trẻ có thể bắt đầu bằng những việc vừa sức: học tập nghiêm túc, làm việc tận tâm, giúp đỡ người gặp khó khăn, gìn giữ môi trường sống và ứng xử có trách nhiệm trên mạng. Những việc ấy cần sự bền bỉ hằng ngày. Khi được làm bằng ý thức tự giác, chúng tạo nên một đời sống tốt đẹp hơn và cho thấy lòng yêu nước có thể hiện diện ngay trong công việc bình thường.
“Thời hoa lửa” đã ghi dấu tuổi trẻ Nguyễn Văn Trỗi trong lịch sử dân tộc. Kể lại cuộc đời anh hôm nay là giữ cho ký ức ấy tiếp tục có ý nghĩa với người đang sống. Anh đã nhìn mảnh đất thân yêu trước giờ hy sinh; còn chúng ta được sống trên đất nước hòa bình, có điều kiện học tập, lao động và xây dựng tương lai. Khoảng cách giữa hai hoàn cảnh ấy đặt vào tay thế hệ hôm nay một phần trách nhiệm: trân trọng sự sống, gìn giữ thành quả của cha anh và làm điều có ích bằng năng lực của mình.
Nguyễn Văn Trỗi đã dừng lại ở tuổi hai mươi bốn, nhưng câu chuyện về anh vẫn mở ra phía trước. Trong mỗi người trẻ biết sống trung thực, biết gắn công việc riêng với lợi ích chung, ký ức về người chiến sĩ có thêm một sự tiếp nối. Đó là cách chúng ta giữ ngọn lửa của “Thời hoa lửa”: bằng hiểu biết đúng đắn về quá khứ và bằng sự tận tâm với đất nước hôm nay.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Báo Điện tử Chính phủ, “Kỷ niệm 50 năm ngày Anh hùng liệt sỹ Nguyễn Văn Trỗi hy sinh”, 14/10/2014.
[2] Long Hồ, Cổng thông tin điện tử Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, “Đưa hài cốt Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi về Nghĩa trang Liệt sĩ TPHCM”.
[3] Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi, “Tiểu sử Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi”, 19/10/2016.
[4] Hà Thu, Báo Quân đội nhân dân, chuyên trang Sự kiện và Nhân chứng, “Muôn năm tinh thần Nguyễn Văn Trỗi”, 13/10/2016.
[5] Long Hồ, Cổng thông tin điện tử Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, “Tuyên dương 44 gương thanh niên công nhân đạt giải thưởng Nguyễn Văn Trỗi năm 2022”, 30/10/2022.
