Nguyễn Văn Trỗi – Người thanh niên xứ Quảng và những phút giây bất khuất trước pháp trường

Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1/2/1940 tại xã Điện Thắng Trung, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, trong một gia đình nghèo. Tuổi thơ của anh gắn với những thiếu thốn và biến động của chiến tranh. Khi mới lên ba tuổi, cha anh bị bắt. Cuộc sống gia đình vì thế càng trở nên khó khăn. Đến năm 15 tuổi, Trỗi ra Đà Nẵng tìm việc làm, rồi sau đó vào Sài Gòn mưu sinh. Anh từng đạp xích lô, sau học nghề điện và trở thành người thợ điện tại Nhà máy đèn Chợ Quán.

Cuộc sống của một người thợ trẻ tưởng như chỉ quanh quẩn với công việc và gia đình, nhưng những biến động của đất nước đã đưa Nguyễn Văn Trỗi đến với phong trào cách mạng. Năm 1963, anh được giác ngộ, tham gia tổ chức Đoàn Thanh niên và trở thành chiến sĩ trong một đơn vị biệt động hoạt động bí mật tại Sài Gòn.

Đầu tháng 5/1964, khi được tin một phái đoàn chính trị, quân sự cấp cao của Chính phủ Hoa Kỳ do Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara dẫn đầu sẽ đến Sài Gòn, Nguyễn Văn Trỗi xin nhận nhiệm vụ đánh vào phái đoàn này.

Đó là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm.

Địa điểm được lựa chọn là cầu Công Lý – nơi dự kiến đoàn xe của phái đoàn sẽ đi qua. Nguyễn Văn Trỗi cùng đồng đội chuẩn bị mìn và tổ chức kế hoạch. Điều đáng nói là chỉ ít ngày trước đó, anh vừa lập gia đình với chị Phan Thị Quyên, ngày 21/4/1964. Theo một số tư liệu, tổ chức muốn anh có thêm thời gian tận hưởng những ngày đầu của cuộc sống vợ chồng, nhưng Trỗi vẫn quyết tâm nhận nhiệm vụ.

Rồi biến cố xảy ra.

Tối 9/5/1964, trong lúc đang thực hiện nhiệm vụ tại khu vực cầu Công Lý, Nguyễn Văn Trỗi bị bắt. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sau khi bị bắt, anh phải chịu nhiều hình thức tra tấn nhưng không khai báo về cơ sở và đồng đội. Chính quyền Sài Gòn sau đó đưa anh ra xét xử và kết án tử hình.

Những tháng ngày trong nhà lao Chí Hòa là những ngày đặc biệt khắc nghiệt đối với một người thanh niên mới 24 tuổi.

Nhưng giữa những bức tường nhà tù, Nguyễn Văn Trỗi vẫn nghĩ về quê hương, về gia đình và về người vợ trẻ. Những lá thư anh viết trong thời gian bị giam giữ sau này được trao lại cho Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Có tất cả 10 bức thư gửi cho chị Phan Thị Quyên và gia đình. Những lá thư ấy không chỉ là những dòng tâm tình của một người chồng trẻ mà còn giúp người đọc hôm nay hình dung rõ hơn về tình cảm, niềm tin và trách nhiệm của anh trong những ngày cuối đời.

Đằng sau hình ảnh người chiến sĩ biệt động gan dạ là một Nguyễn Văn Trỗi rất đời thường – một người chồng trẻ, một người con của quê hương Quảng Nam, một người từng làm nghề thợ điện và cũng từng có những ước mơ giản dị về cuộc sống.

Nhưng chiến tranh đã không cho anh nhiều thời gian.

Sáng 15/10/1964, Nguyễn Văn Trỗi được đưa ra pháp trường tại khu vực vườn rau nhà lao Chí Hòa ở Sài Gòn. Anh mới 24 tuổi.

Những bức ảnh còn lưu lại cho đến hôm nay cho thấy một người thanh niên trong bộ quần áo trắng, hai tay bị trói, xung quanh là những người lính và các nhà báo. Trước thời khắc sinh tử, anh vẫn giữ tư thế thẳng và bình tĩnh.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, khi bị bịt mắt, Nguyễn Văn Trỗi đã phản ứng và yêu cầu được nhìn mảnh đất quê hương lần cuối. Tại pháp trường, anh tiếp tục lên tiếng phản đối sự can thiệp của Mỹ và chính quyền Sài Gòn, đồng thời hô vang những khẩu hiệu yêu nước trước khi hy sinh.

Khoảnh khắc ấy chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn.

Nhưng hình ảnh người thanh niên 24 tuổi đứng trước pháp trường, không khuất phục trước cái chết, đã được ghi lại qua những bức ảnh lịch sử và trở thành một trong những hình ảnh tiêu biểu của tuổi trẻ Việt Nam thời kỳ chống Mỹ.

Báo Quân đội nhân dân ghi lại rằng anh chỉ có khoảng 9 phút ở pháp trường, nhưng những lời nói của anh trong thời gian ngắn ngủi ấy đã được nhiều thế hệ nhắc nhớ.

Sau khi Nguyễn Văn Trỗi hy sinh, câu chuyện về anh nhanh chóng được biết đến rộng rãi. Những lá thư từ nhiều nước gửi đến chia sẻ với chị Phan Thị Quyên và bày tỏ sự cảm phục đối với người thanh niên Việt Nam đã trở thành một phần của câu chuyện về anh. Hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi cũng xuất hiện trong nhiều tác phẩm văn học, âm nhạc và tranh cổ động.

Đặc biệt, những kỷ vật của anh được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: những bức thư viết trong nhà tù, thiếp cưới, cây đàn măng-đô-lin và những hiện vật gắn với cuộc đời ngắn ngủi của anh. Những vật dụng ấy khiến câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi không chỉ còn là câu chuyện về một người chiến sĩ ngoài chiến trường, mà còn là câu chuyện về một con người bằng xương bằng thịt – một người thanh niên từng yêu, từng cưới vợ, từng làm việc, từng có một cuộc sống bình dị nhưng đã lựa chọn dấn thân trong hoàn cảnh đất nước chiến tranh.

Năm 2018, hài cốt Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh. Tên tuổi của anh cũng đã được đặt cho nhiều công trình, đường phố, trường học ở Việt Nam; cây cầu Công Lý – nơi gắn với sự kiện cuối cùng trong cuộc đời chiến đấu của anh – cũng mang tên Nguyễn Văn Trỗi.

Nhưng có lẽ điều khiến câu chuyện Nguyễn Văn Trỗi còn được kể lại qua nhiều thế hệ không chỉ nằm ở nhiệm vụ anh từng thực hiện, mà ở hình ảnh của một người thanh niên rất trẻ khi đứng trước cái chết vẫn giữ được sự bình tĩnh và niềm tin của mình.

Anh ra đi khi mới 24 tuổi.

Một tuổi đời mà ngày nay nhiều người vẫn đang bắt đầu xây dựng sự nghiệp, lập gia đình và tìm kiếm tương lai cho riêng mình.

Nguyễn Văn Trỗi thì đã gửi lại tương lai của mình cho đất nước.

Và từ đó, cái tên Nguyễn Văn Trỗi trở thành một phần ký ức của “thời hoa lửa” – nơi có những người trẻ tuổi đã sống trong những năm tháng dữ dội nhất của lịch sử, để rồi sự hy sinh của họ trở thành câu chuyện được kể lại cho những thế hệ sinh ra trong hòa bình.